buzlu.org

Seine kıyısında Adliye Sarayının kare kulesindeki saati bütün Parisliler tanırlar. Birçok kereler (son olarak 1849′da) onarılan bu saat, Fransa’da imal edilen saatlerin ilk örneÄŸidir. X. yüzyıla kadar zamanı bilmenin en pratik yolu, su saatiydi. Suyun sürekli akıtılması esasına dayanan bu araç, zamanla süs kaygısıyla yerleÅŸtirilen birtakım mekanizmalarla karmaşık bir hal almıştı. Bunun en tipik örneÄŸinin, 807 yılında Harun Resifin Charlemagne’a (Åžarlman) armaÄŸan ettiÄŸi “saat” olduÄŸu kesindir. Sürekli akan suyun belirli düzeylere gelmesi sonucunda her saat başı bir kapakçık açılmakta ve oradan dökülen bilyeler bir zilin üstüne düşmekteydi. On iki tane olan bu kapacıkların açılıp kapanmalarını birtakım zemberek ve yaylarla hareket edebilen “otomat”lar saÄŸlamaktaydı.


Su saatinde, millerin ve otomotların suyu sürüklediÄŸini gören biri, bunları sudan baÅŸka bir ÅŸeyi -sözgeliÅŸi antik kum saatlerindeki gibi kumu ya da sicime baÄŸlı bir çakıl parçasını- itemez mi diye kendi kendine sordu. Bu fikir, ancak XIII. yüzyılda, ArÅŸimet’ten beri iyice unutulmuÅŸ diÅŸli çarkların ve tokmaklı zillerin kullanılmaya baÅŸlanmasından sonra uygulanmaya konulabildi.

Ä°tici ağırlıkların düşmesini düzenlemek ve ölçülü hale sokmak için “karşılaÅŸma çarkı” kullanılıyordu. O dönemde henüz sarkaç yoktu; bunu daha sonra, XVII. yüzyılda Huygens bulmuÅŸtur.

Bu makinelerden, daha doÄŸrusu bu en ilkel saatlerden bize kadar gelenlerin en eskileri ÅŸunlardır: 1324′ten önce imal edilen Beauvais’deki saat ve 1348′den kalma Douvre’daki saat… Birincisinin ne kadranı vardı ne akrebi ne de yelkovanı; yalnız her saat başı çalardı. Kadranlı saatler, XIV. yüzyılın sonlarına doÄŸru ortaya çıktı. 1370′de Heinrich von Vic adlı Alman’ın imal ettiÄŸi Paris Adliye Sarayındaki saat, daha ilkel baÅŸka bir saatin yerine konmuÅŸtu. Yalnızca akrebi olan bu saatin, hem durmadan onarılması, hem de kurulması için birinin sürekli yanında beklemesi gerekiyordu. Bu tür saatlerin günde yarım saat geri kalmaları kutlanmaya deÄŸer bir baÅŸarı sayılıyordu.

Saatin kaç olduğu, ortaçağda kimsenin aldırış etmediği bir şeydi. Komşu manastırın saatleri günü yeterince bölümlüyordu. Manastırdakilere gelince, tören saatleri, gündüzleri ya güneş kadranı, ya su ya da kum saatiyle ve geceleri de yıldızlara göre ayarlanıyordu.

Artık mekanik saatçilik, yani itici ağırlıkların kullanılması geliÅŸiyor ve eski yöntemlerin yerini alıyordu. Saatler deÄŸiÅŸik perdeli çan sistemleri ve hareketli sahnelen temsil eden süslemeleriyle anıtsal sanat eserleri halini aldı. 1352-1354′te inÅŸa edilen Strasbourg katedralinin saatinde bir kadran, diÅŸli çark sistemi ve saatte bir gelip Hazreti Meryem heykelinin önünde secde eden ayin alayı heykelcikleri vardı. Frankfurt ve Lund’un dev saatleri da aynı çağın eserleridir. OlaÄŸanüstü bir ustalık isteyen bu zanaatın merkezi, Nurenberg’di ve ilk özel saatler XIII. yüzyılın sonlarında burada imal edildi. O zamanın saatleri ancak önemli kiÅŸilerin sahip olabilecekleri pahalı ÅŸeylerdi. Ne var ki, çok geçmeden itici ağırlıkların yerini zembereÄŸin almasıyla saatler hantallıktan kurtulup taşınabilir hale geldiler; böylece daha geniÅŸ halk yığınları saat kullanma imkânına kavuÅŸtu.

Åžimdi mekanik saatin icadının uygarlık üzerinde yaptığı paha biçilmez etkilerden söz edelim: GeliÅŸmekte olan sanayinin “yaklaşık” saate ‘tahammülü’ yoktu. Dakik çalışmak verimliliÄŸi her bakımdan artırıyordu. Ayrıca, kutsal hareketlerin dakikliÄŸi ancak o zaman daha iyi kavranabilirdi, Bu anlayış insanları, tabiat olaylarının belirli ve ÅŸaÅŸmaz nedenlere baÄŸlı oldukları düşüncesine götürdü. “Determinist” (gerekirci) akım, yani tabiat yasalarını matematik güçlerin yönettiÄŸi kanısı, baÅŸka bir deyiÅŸle bilimin temeli, bu gözleme dayanır.