buzlu.org

MoÄŸolistan’da Orhun ve Yenisey ırmakları arasında kalan bölgede, geniÅŸ bir alana yayılmış çok sayıdaki anıt özelliÄŸi taşıyan yazıtlar. Orhun Yazıtları; MoÄŸolistan, Yenisey, Altay, Türkmenistan, Orta Asya Yazıtları adlarıyla da anılmaktadır. Yazıtlarda, Göktürk kaÄŸanlarının ve ileri gelenlerinin, ülkeleri ve halkları için yaptıkları, kendi ağızlarından anlatılmaktadır.

Yazıtların önemi, Türk tarihine açıklık getirmesi ve Türkçenin en eski yazılı belgeleri olmasından kaynaklanmaktadır. Yazıtlar 730′lu yıllarda düz yazıyla ve söylev türünde yazılmıştır. Yaklaşık 800 kadar sözcük kullanılması, Türkçenin o zamanki geliÅŸmiÅŸlik düzeyi hakkında fikir vermektedir.


Orhun Yazıtları’nın en önemlileri Bilge KaÄŸan Yazıtı, Kültigin Yazıtı ve Tonyukuk Yazıtı’dır. Kültigin Yazıtı’nı, ölümünden sonra kardeÅŸi Bilge KaÄŸan diktirmiÅŸtir. Kültigin Yazıtı, 3,35 metre yükseklikte, kireçtaşından yapılmış ve dört cepheli, piramit biçimlidir. DoÄŸu-batı cephelerinin geniÅŸliÄŸi aÅŸağıda 132, yukarıda 122 santimetredir. Kuzey-güney cepheleri de aÅŸağıda 46, yukarıda 44 santimetredir. Ãœst kısım kemer biçiminde ve yukarıda beÅŸ kenarlı olarak bitmektedir. Yazıttaki satırların uzunluÄŸu 235 santimetredir. Yazıtın doÄŸu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzlerinde 13′er satır Göktürk harfli Türkçe metin vardır. Batı yüzündeyse, devrin Çin Ä°mparatoru’nun Kültigin’in ölümü dolayısıyla gönderdiÄŸi Çince mesajına yer verilmiÅŸtir. Batı yüzde Çince yazılar dışında yazıta sonradan eklenmiÅŸ Göktürk harfli iki satır bulunmaktadır. Yazıtın kuzeydoÄŸu, güneydoÄŸu, güneybatı yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe metinler vardır. Kültigin yazıtında Göktürk tarihine ait olaylar, Bilge KaÄŸan’ın aÄŸzından nakledilerek birlik, bütünlük mesajı verilir. Yazıtın doÄŸu, kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, Yollug Tigin, batı yüzünün yazıcısı ise, Tang Ä°mparatoru Hiuan Tsong’ın yeÄŸeni Çang Sengün’dür. Kültigin yazıtının doÄŸu yüzünde, bütün Türk boylarının ortak damgası olduÄŸu sanılan daÄŸ keçisi damgasına; doÄŸuya ve batıya bakan “tepelik” kısımlarındaysa, kurttan süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmiÅŸtir. Yazıt, geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç içinde önemli ölçüde tahrip olmuÅŸtur. Yazıtın doÄŸu ile kuzey yüzlerini birleÅŸtiren kısım yıldırım düşmesi sonucunda parçalanmıştır. Orijinalinde kaplumbaÄŸa kaide üzerinde bulunan yazıt, bu kaidenin de parçalanması üzerine 1911 yılında, sunak taşından kesilen granit bir blok üzerine oturtulmuÅŸtur.

Bilge KaÄŸan Yazıtı, Kültigin Yazıtı’nın bir kilometre uzağındadır. 734 yılında ölen Bilge KaÄŸan adına oÄŸlu Tenri KaÄŸan tarafından yaptırılan bu yazıt 735 yılında dikilmiÅŸtir. Yazıtta Bilge KaÄŸan’ın aÄŸzından devletin nasıl büyüdüğü anlatılmakta ve Kültigin’in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir. Ayrıca kaÄŸanın konuÅŸmasından baÅŸka yeÄŸeni YuluÄŸ Tigin’in kayıtları da yer almaktadır. Yaklaşık 3,75 metre yüksekliÄŸinde olan yazıt, dört cephelidir. Yazıtın doÄŸu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15′er satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır. Batı yüzündeyse, Çince bir metne yer verilmiÅŸtir. Batı yüzün tepelik kısmının ortalarına da Göktürk harfli Türkçe manzum metin yazılmıştır. Yazıtın güneydoÄŸu, güneybatı ve batı yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadır. Yazıtta olayları nakleden, öğütler veren Bilge KaÄŸan’dır. Yazıta Kültigin’in ölümünden sonraki olaylar da eklenmiÅŸtir.Yazıtın çevresinde Bilge KaÄŸan’ın anıt mezarı ve balballar (mezar taÅŸları) bulunmaktadır.

Tonyukuk Yazıtı, Bilge KaÄŸan’a ve diÄŸer Göktürk kaÄŸanlarına 46 yıl danışmanlık yapmış olan Tonyukuk adına dikilmiÅŸtir. Yazıtlardaki anlatım, Bilge ve KültiÄŸin kaÄŸanların yeÄŸenleri Yulug Tekin’e aittir. Tonyukuk Yazıtı dört cepheli iki dikilitaÅŸ hâlindedir. Yazılar, diÄŸer taÅŸlara göre daha silik durumdadır. TaÅŸlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduÄŸu, kurtuluÅŸ savaşının nasıl yapıldığı ve Tonyukuk’un neler yaptığı anlatılır. Birinci yazıt, 243 cm; ikinci yazıt ise, 217 cm yüksekliÄŸindedir. Birinci yazıtta 35, ikinci yazıtta 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır.

Orhun Yazıtları, uzun süre bulundukları yerde öylece kalmıştır. 1709 yılında İsviçreli bir subay tarafından ortaya çıkartılmıştır. Daha sonra batılı Türkologların araştırmalarıyla okunan yazıtlardaki metinler, yabancı ve yerli Türkologlar tarafından yayımlanmıştır.