buzlu.org

(1822 -1895) Bilim tarihinde pek az bilim adamı Louis Pasteur ölçüsünde insan yaÅŸamım doÄŸrudan etkileyen buluÅŸlar ortaya koymuÅŸtur. Günlük dilimize bile geçen “pastörizasyon” terimi onun buluÅŸlarından yalnızca birini dile getirmektedir.

Kristaller üzerindeki kuramsal çalışmalarının yanı sıra kimi hastalıklara bağışıklık saÄŸlama yolundaki çalışmaları, bu arada özellikle “ÅŸarbon” (ya da antraks) denilen koyun ve sığırlarda görülen bulaşıcı hastalıkla kuduza karşı geliÅŸtirdiÄŸi aşı yöntemi ona dünya çapında ün kazandırmıştır. Bugün Fransa’da pek çok bulvar ve alan onun adını taşımaktadır. Kendi kurduÄŸu “Pasteur Enstitüsü” dünyanın önde gelen araÅŸtırma merkezlerinden biridir. Fransızların gözünde Pasteur ulusal bir kahramansa, bunun nedeni onun yalnızca büyük bir bilim adamı olması deÄŸil, aynı zamanda, yaÅŸamı boyunca ortaya koyduÄŸu özveri ve insanlığa hizmet tutkusuydu.

Louis, Fransız Devrimiyle özgürlüğüne kavuÅŸan bir kölenin torunuydu. Babası, Napolyon ordusunda üstün atılım gücüyle “Legion de Honour” alan bir ast-subâydı. Baba Pasteur’ün, Napolyon’un düşmesiyle ordudan ayrılmasına karşın Ä°mparator’un anısına beslediÄŸi derin baÄŸlılık duygusu, ilerde oÄŸlu Louis’in olaÄŸan üstü direnç ve yeteneklerim de yönlendiren katıksız yurtseverliÄŸe dönüşmüştü.

Geçimini dericilikle sağlayan Pasteur ailesi yoksuldu, ama çocuklarının eğitimi için her türlü sıkıntıyı göze almıştı. Louis daha küçük yaşlarında güçlükleri göğüslemede sergilediği direnç ve istenç gücüyle dikkatleri çekiyor, coşkuyla başladığı okul öğreniminde kendisiyle birlikte kardeşlerinin de başarılı olması için uğraş veriyordu.

Gerçi okulda pek parlak bir öğrenci deÄŸildi; dahası, ilk gençlik yıllarında ilerde büyük bilim adamı olacağını gösteren bir belirti de yoktu ortada. Tam tersine, Louis’in belirgin merakı portre çizmekti. Ãœstün bir yeteneÄŸi yansıtan tabloları, bugün de, Pasteur Enstitüsünde asılı durmaktadır.

Louis 19 yaÅŸma geldiÄŸinde sanatı bırakır, bilime yönelir. BaÅŸlangıçta öğretmenlerinin yönlendirmesiyle öğretmen olmaya karar verir, ünlü eÄŸitim enstitüsü Ecole Normale Superieure’e baÅŸvurur. GiriÅŸ sınavını kazanmasına karşın, matematik, fizik ve kimyada derslere daha hazırlıklı baÅŸlamak için öğrenimine bir yıl sonra baÅŸlar.

Amacı iyi bir öğretmen olarak yetişmekti. Ne var ki, öğrenimini tamamladığında tüm ilgi ve coşkusunun bilimsel araştırmaya yönelik olduğunu fark eder. Kristaller üzerindeki ilk çalışmaları onu bir tür büyülemişti. Öğrencisinin özgün düşünme ve kavrayış gücünü sezen kimya profesörü onu, basit araçlarla yeni kurduğu laboratuvarına araştırma asistanı olarak alır. Bu genç bilim adamının hayal bile edemediği bir fırsattı.

Pasteur hemen çalışmaya koyulur, ilk aşamada tartarik asit kristalleri üzerindeki optik deneylerini yoğunlaştırır. Çok geçmeden bilim çevrelerinin dikkatim çeken buluşları, kimi tanınmış bilim adamlarının teşvikiyle Fransız Bilimler Akademisine sunulur.

Pasteur bilim dünyasınca tanınma yolundadır, ama EÄŸitim Bakanlığı onu bir ortaokula öğretmen olarak atamakta ısrarlıdır. Akademinin ve kimi bilim adamlarının giderek artan baskısına daha fazla karşı koyamayan Bakanlık bir yıl sonra Pasteur’ün Strasburg Ãœniversitesi’ne yardımcı profesör olarak dönmesine izin verir.

Pasteur’ün bir özelliÄŸi de kararlı olması, duraksamalarla vakit öldürmemesiydi. Ãœniversiteye geliÅŸinin daha ilk haftasında Rektöre kızıyla evlenmek istediÄŸini bildirir. BaÅŸvuru mektubu ilginçtir:

Saklamama gerek yok, tümüyle yoksul bir kimseyim. Tek varlığım saÄŸlığım, yürekliliÄŸim ve üniversitedeki isimdir. … GeleceÄŸim, ÅŸimdiki eÄŸilimim deÄŸiÅŸmezse, kimyasal araÅŸtırmalara adanmış olacaktır. Çalışmalarımdan beklediÄŸim sonucu alırsam, ilerde Paris’e yerleÅŸmeyi düşünüyorum.

Ä°steÄŸimi olumlu bulursanız, resmi evlenme önerisi için babam hemen Strasburg’a gelecektir. Ä°stek olumlu karşılandı. Pasteur yaÅŸamı boyunca tüm bilimsel çalışmalarında kendisine destek veren, tutku ve sorunlarını paylaÅŸan Marie Laurent’le 1849′da yaÅŸamını birleÅŸtirir.

Bayan Pasteur gerçekten özveri ve sevgi bağlılığıyla olağan üstü bir eşti. Mutlu evlilik ne yazık ki, yıllar sonra trajik bir dönemden geçer: Pasteurler dört çocuklarından üçünü küçük yaşlarında tifo ve benzer hastalıklar nedeniyle yitirirler. Geriye kalan oğulları yirmi yaşında iken 1871 savaşında Almanlara esir düşer.

Pasteur bilimsel çalışmalarını bir yana iterek eÅŸiyle birlikte oÄŸlunun dönüşünü bekler; Fransa’nın yenilgisiyle birlikte cepheden kaçan binlerce genç arasında oÄŸlunu aramaya koyulur. Sonunda bulunduÄŸunda oÄŸlan bitkin ve ağır yaralıydı. Pasteur Almanları hiç bir zaman bağışlamadı; öyle ki, yıllar sonra bilimsel baÅŸarıları için Alman hükümetinin önerdiÄŸi madalyayı kabul etmedi.

Åžimdi Paseur’ü bilimin öncüleri arasına yükselten bilimsel çalışmalarına deÄŸinelim.

Pasteur’ün yaÅŸamımızı bugün de etkileyen buluÅŸlarından biri fermentasyon (mayalanma) olgusuna iliÅŸkindir. “Fermentasyon” terimi bilindiÄŸi gibi kimi maddelerde oluÅŸan bir deÄŸiÅŸiklik sürecini dile getirmektedir. ÖrneÄŸin ÅŸarap üzümden bu iÅŸlemle elde edilir; istenirse gene bu iÅŸlemle sirkeye dönüştürülebilir. Aynı ÅŸekilde, sütün ÅŸekeri laktik aside dönüştüğünde süt ekÅŸir. Yumurta ve et türünden maddeler de fermentasyonla bozularak yenmez hale gelebilir.

Ãœretimi fermentasyona dayanan ÅŸarap Fransa’da çok önemli bir konuydu. Ne var ki, bu iÅŸlemin güvenilir teknolojisi henüz yeterince bilinmiyordu. Göreneklere baÄŸlı yöntemler her zaman istenen sonucu vermiyor, kimi zaman ÅŸarap yerine sirke ya da kullanıma elvermeyen bozuk bir sıvı elde ediliyordu.

Sorunu ilk kez Pasteur bilimsel olarak incelemeye koyulur: sonunda ulaştığı açıklama (fermentasyonun mikrop teorisi) geçerliğini bugün de korumaktadır. Buna göre, doğada organik maddelerdeki hemen tüm değişiklikler gözle görülemeyen birtakım küçük canlılar tarafından oluşturulmaktadır.

Pasteur bu mikroorganizmaların ısıyla kontrol altına alınabileceÄŸini göstererek ÅŸarap üretimim saÄŸlam bir yöntemle güvenilir kılmakla kalmaz, “pastörizasyon” dediÄŸimiz iÅŸlemle modern süt endüstrisine de yol açar.

Pasteur’ün önemli bir baÅŸka çalışması da ipekçiliÄŸi büyük bir sıkıntıdan kurtarmasıdır. Hastalıklı ipek böcekleri, üreticileri sık sık büyük kayıplara uÄŸratıyordu. Soruna çözüm bulması mikrop teorisiyle ünlenen Pasteur’den istenir. Bilim adamı her zamanki yoÄŸun ve dikkatli yaklaşımıyla sorunu deÄŸiÅŸik boyutlarıyla inceler; saÄŸlıklı ipek böceÄŸi yumurtalarını seçmede “pratik” diyebileceÄŸimiz bir yöntem oluÅŸturarak ipekçiliÄŸi güvenilir bir üretim teknolojisine kavuÅŸturur.

Pasteur’ün baÅŸarıları bir tür zincirleme tepki içinde biribirine yol açmaktaydı. Kristaller üzerindeki çalışmaları onu canlı yaÅŸamın gizemi sorununa götürmüştü. Canlılar üzerindeki incelemeleri ise onu fermentasyonu açıklayan mikrop teorisine ulaÅŸtırmıştı. DoÄŸruluÄŸundan artık kimsenin kuÅŸku duymadığı bu teori baÅŸlangıçta tepkiyle karşılanmıştı: pek çok kimse için öyle bir düşünce uydurma bir açıklama olmaktan ileri geçemezdi.

“Spontane üreme” diye bilinen yerleÅŸik görüşe göre kurtçuk, tırtıl, tenya, sinek, fare vb. yaratıklar elveriÅŸli koÅŸullarda kendiliÄŸinden oluÅŸmaktaydı. Oysa Pasteur “kendiliÄŸinden oluÅŸumu” mikroskopik organizmalar için bile olanaksız görüyordu.

Mikrop teorisinin özellikle bulaşıcı hastalıkların denetim altına alınması yolunda yeni araştırmalara yol açması kaçınılmazdı. Pasteur çok geçmeden şarbonun yanı sıra kangren, kan zehirlemesi, loğusa humması vb. hastalıklar üzerinde de araştırmaların yoğunlaştırır. Onun çarpıcı bir başarısı da kuduza karşı oluşturduğu aşıdır. Kuduz özellikle köpeklerin taşıdığı ölümcül bir hastalıktır.

Pasteur’e gelinceye dek kuduza karşı bilinen tek çare ışınları yerin kızgın bir demirle derinlemesine daÄŸlanmasıydı. Kaldı ki, gecikme halinde bu yöntemin, hastanın canını yakma dışında bir etkisi olmadığı da biliniyordu.

Pasteur hayvanlar üzerinde denediği ama insanlara henüz uygulamadığı aşısıyla dokuz yaşındaki bir çocuğun yaşamım kurtarır. Azgın bir köpeğin ondört yerinden ısırdığı çocuğa kızgın demir uygulaması yapılamazdı. Umutsuz annenin çırpınışına dayanamayan Pasteur aşısını ilk kez bu çocukta denemekten kendini alamaz. Sonuç çocuk için kurtuluş, gelecek kuşaklar için bir müjde olur. Büyük bilim adamı ölümünden önce yaşam felsefesini şöyle özetlemişti:

Hiç kuşkum yok ki, Bilim ve Barış cehalet ve savaşı yok edecektir. Ulusların yıkmak, yok etmek için değil, yaşamı yüceltmek için birleşeceğine, geleceğimizi bu yolda, uğraş verenlere borçlu olacağımıza inanıyorum.

Pasteur’ün öyküsünde, anlamlı bir yaÅŸam arayışındaki her genç için, çarpıcı ve güzel bir örnek vardır.