buzlu.org

“Kan uyuÅŸmazlığı” genel kanının aksine, karı koca arasında deÄŸil, gebelik döneminde anne ile karnındaki bebeÄŸi arasında söz konusu olabilen normal dışı bir durumdur. Hangi kan grupları arasında ve nasıl bir uyuÅŸmazlık olduÄŸunu anlatmadan önce kan gruplarını tanımlamak gerekir.

Kanımızda oksijen taşımakla görevli kırmızı kan hücrelerinde bulunan proteinler esas alındığında klasik olarak dört ana kan grubu tanımlanır: “A”, “B”, “AB” ve “O” grubu .. Bir de “Rh” söz konusudur. Birey, “D” proteinine sahipse Rh pozitif (+), deÄŸilse Rh negatif (-) olarak ifade edilir. Rh (-) kiÅŸilerin vücudunda D proteini hiç yoktur ve bağışıklık sistemi için tamamen yabancı bir maddedir.

Normal koşullarda hamilelik döneminde anne ve bebeğin kanları birbirine karışmadan plasenta (eş) aracılığıyla oksijen, karbondioksit ve besi öğelerinin karşılıklı alışverişi gerçekleştirilir. Anne Rh (-), bebek Rh (+) ise ilk gebelikte herhangi bir sorun olmaz.
Bebek doÄŸarken zedelenen damarlardan bir miktar bebek kanı, Rh (-) annenin kanına karışabilir. Böylece annenin bağışıklık sistemi tamamen yabancısı olduÄŸu bir proteinle, “D” proteini ile tanışır ve ona karşı tepki geliÅŸtirir. O maddeyi tanımadığı için yok etmek ister. Beyaz kan hücrelerinin D proteinini yok etmek üzere ürettiÄŸi -o maddeye özgü- sıvısal maddeleri (antikorlar) kullanarak hedefine ulaşır. Annenin kanında bir tane bile bebek kan hücresi kalmaz, tümü yok edilir.


Bu savaÅŸ sona erdiÄŸinde geriye “anti-D antikorları” adı verilen sıvısal maddeler ve bunları gereksinim duyulduÄŸunda her an yeniden üretebilecek akıllı beyaz kan hücreleri kalır. Ä°kinci gebelikte çocuk eÄŸer yine Rh (+) kana sahipse annenin kanında hazır bulunan bu sıvısal maddeler (antikorlar) kolayca plasenta (eÅŸ) engelini aÅŸarak anne karnındaki bebeÄŸin kanına karışırlar.

Bebek kırmızı kan hücreleri yok edilmeye baÅŸlanır. ÇocuÄŸun kemik iliÄŸi, karaciÄŸer ve dalağı yok edilen kırmızı kan hücrelerinin yenilerini üretir ve eksilen kanı yerine koyar. Bu aşırı kırmızı kan hücresi yıkımı ve yapımı sürecinde “bilirubin” adı verilen ve fazlası zararlı olan bir madde açığa çıkar, bebekten anneye geçer, annenin karaciÄŸeri tarafından yok edilir.
Bebeğin karaciğeri henüz bu maddenin tümünü zehirsizleştirebilecek kadar gelişmemiştir. Eğer üretilen kırmızı kan hücresi miktarı yok edilenden az olursa sonuçta bebek ağır bir kansızlığa maruz kalır, hatta ölebilir. Eğer arada bir denge varsa bebek bir ölçüde kansızlıkla doğar veya sağlıklı olarak dünyaya gelir. Sorun asıl o zaman belirginleşir. Çünkü kan hücreleri hala parçalanmakta, yenileri yapılırken gereken maddeler anneden temin edilememekte, çocuk kendi depolarını kullanmaktadır.

Ãœstelik açığa çıkan sarı boyar madde niteliÄŸindeki “bilirubin” bebeÄŸin karaciÄŸeri tarafından yeterince vücuttan uzaklaÅŸtırılamamaktadır. Kanda belli bir düzeyi aÅŸan “bilirubin” göz aklarına, cilde ve sonunda asıl zararını gösterdiÄŸi beyin ve sinir sistemine yerleÅŸerek yaÅŸamı tehdit etmektedir. YenidoÄŸan sarılığının ağır ÅŸekillerinde, tedavi edilmeyen çocuklarda adalelerin sertleÅŸmesi, zeka geriliÄŸi gibi kimi geri dönüşümsüz sinir sistemi bozuklukları meydana gelmektedir.
YenidoÄŸan sarılığı olan bebeklerde sarı boyar madde “bilirubin”i vücuttan daha kolay uzaklaÅŸtırmak için belli bir dalga boyundaki ultra viyole ışınları kullanılmaktadır. Bebeklerin uygun sıcaklık ortamı saÄŸlayan küvöz ya da yataklarda ultra viyole ışığıyla tedavisine “fototerapi” denir. Yeterli olmadığında bebeÄŸim göbek kordonundan takılan bir sistemle, uygun bir Rh (-) kanla “kan deÄŸiÅŸimi” iÅŸlemi gerçekleÅŸtirilerek yaÅŸamsal tehlike atlatılır. Geç kalınan durumlarda araz kalması olasıdır. Körlük, ÅŸaşılık, sağırlık, felç gibi.

Mademki kan uyuşmazlığı ve sonuçları bu kadar ağır olabiliyor, o halde Rh (-) anneler için koruyucu bazı önlemler alınması gereklidir. Bir anne adayı eğer Rh (-) kana sahipse, ilk doğum, kürtaj ya da düşüğünden hemen sonra, bebeğinden kendisine o anda geçmiş olabilecek Rh (+) bebek kan hücrelerine karşı annenin bağışıklık sisteminde tepki oluşmadan önce girişimde bulunulmalıdır. Bunun için özel olarak hazırlanmış bir serum vardır:

“Anti-D Ä°mmun Globulin”. Bu madde doÄŸumdan (ya da düşük veya kürtajdan) hemen sonra anneye kaba etten iÄŸne ÅŸeklinde yapılmalıdır. “Anti-D Ä°mmun Globulin” kana karışır, bebekten geçmiÅŸ olan Rh (+) kan hücrelerini derhal yok eder. Annenin bağışıklık sistemi ne olduÄŸu anlamadan iÅŸlem tamalanır. Bir süre sonra “Anti-D Ä°mmun Globulin” doÄŸal ömrünü tamamlar ve kanda yok olur.

Oysa anne kendisi “antikor” geliÅŸtirmiÅŸ olsaydı bu sıvısal madde uzun süre kanda kalacak, gerekirse onu yeniden üretebilme yeteneÄŸi olan beyaz kan hücreleri tarafından eksikliÄŸi tamamlanacaktı. Pasif olarak verilmiÅŸ olan “Anti-D” için eksikliÄŸin tamamlanması diye bir konu söz konusu deÄŸildir.
Zamanla yok olan “Anti-D Ä°mmun Globulin” bu sayede annenin sonraki hamileliklerinde çocuk için bir sorun oluÅŸturamaz. Yalnız unutulmaması gereken bir konu bu immun globulinin herbir gebeliÄŸin son bulumunda yeniden uygulanmasının gerekliliÄŸidir. Kan uyuÅŸmazlığı genel olarak ilk bebekte sorun oluÅŸturmaz. Sonraki Rh (-) çocuk için zaten bir problem yoktur.

Rh uygunsuzluÄŸu kadar ağır seyretmese de “kan grupları” arasında da uygunsuzluk söz konusu olabilir. Genellikle annenin “O” bebÄŸin “A”, “B” veya “AB” olduÄŸu durumlarda meydana gelir. Farklı mekanizmalarla ama aynı aynı prensiplere dayanan süreçler yaÅŸanır. Fakat daha seyrek olarak yaÅŸamı tehdit eden boyutlara ulaşır.

Sonuç olarak Rh (-) olan annelerin Rh (+) doğabilecek çocukları için önceden hazırlıklı olunmalıdır. Eğer anne ve baba her ikisi de Rh (-) iseler genetik kurallarına göre Rh (+) bebekleri olamaz. Eğer anne Rh (-), bab Rh (+) ise çocuk Rh (-) de olabilir, Rh (+) de. Bu genel bilgi de göz önünde bulundurulmalı, doğum sonrası bebek kan grubu tayin edilmelidir.
Anne Rh (-), bebek de Rh (-) ise uygunsuzluk yoktur, anneye anti-D immun globulin yapmak gerekmez. Annenin Rh (+) olduÄŸu durumlarda çocuÄŸun Rh’ı ne olursa olsun Rh uygunsuzluÄŸu olmaz. EÄŸer anne ve baba her ikisi de “O” grubu kana sahiplerse çocukları mutlaka “O” grubu olur. Bu durumda anne ve bebek arasında grup uygunsuzluÄŸu olamayacağı açıktır. Anne “O”, baba “A” ise çocuk “O” veya “A”; anne “O”, baba “B” ise çocuk “O” veya “B”; anne “O” baba “AB” ise çocuk “A” veya “B” olur ama “O” veya “AB” olamaz. Annenin “A” ya da “B” olduÄŸu, çocuÄŸun “B” ya da “A” olduÄŸu durumlarda uyuÅŸmazlık nadirdir, hafif seyreder. Ayrıca bazı alt kan grubu uygunsuzluklarında, hatta hiçbir uygunsuzluÄŸun olmadığı kimi sıra dışı durumlarda kan uyuÅŸmazlığıyla benzer klinik tablolar görülebilir, yenidoÄŸan sarılığı meydana gelebilir.

Sağlıklı bir bebek dünyaya getirmek için gebelikte sağlıklı ve düzenli izlem ön koşuldur. Anne baba adayları, kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ile çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı arasında işbirliği bu sürecin temelini oluşturmaktadır. Uygun bir gebelik yönetimi ve doğuma uzman gözetiminde hazırlık, kan uyuşmazlığı gibi yaşamsal bir sorunun bile kolaylıkla halledilmesini sağlayacaktır.