buzlu.org

Kâğıt süsleme sanatlarının en önemlilerinden biri… Bütün Osmanlı sanatlarında olduÄŸu gibi usta-çırak usulü ile öğrenilen ve sanatçının iradesi dışında birçok deÄŸiÅŸkenden etkilenen bir sanattır.
Ebru; renklerin suyla dansının yarattığı bir ahenktir aslında. Bazı kaynaklar ebrunun, yüz suyu anlamına gelen “ab-ı ru” sözcüğünden, bazı kaynaklar ise Orta Asya dillerinden ÇaÄŸatayca’da hareli görünüm, damarlı kumaÅŸ ya da kağıt anlamına gelen “ebre”den geldiÄŸini söylese de en yaygın kanı, kelimenin kökeninin Farsça; bulutumsu, bulut gibi anlamına gelen “ebri” den gelmekte olduÄŸudur. Her ne ÅŸekilde isimlendirilse isimlendirilsin insanlara da isim olan ebru, gizemli bir ahenk taşıyor.

Zorlu ve emek isteyen bir sanat olan ebru, geri dönüşü olmayan, tekrarı olmayan, çok değişkenli bir sanattır.

Birçok eski eserde süsleme amacıyla kullanılan ebru, geleneksel el sanatlarımızdan olmasına rağmen yakın zamana kadar unutulma tehlikesi ile karşı karşıyaydı. Dünya çapında çeşitli milletler tarafından sahiplenmeye başlanmış, bazı ülkelerde ebru yapımı sırasında kullanılan malzemeleri üreten firmalar boy göstermişti.

Ebru sanatında son devrin piri merhum Mustafa Düzgünman gerek yetiştirdiği öğrencilerle gerek bu sanata kazandırdığı anlayışla manevi hazinelerimizden birinin payidar kalmasında büyük rol oynamıştır.

Ebru tarihi
Ebru sanatının ilk kez ne zaman ve nerede yapıldığı tam olarak bilinememektedir. Tarihi ve kimin tarafından yapıldığı belli olmayan bazı eserler vardır.

Bugün kayıtlardaki en eski ebru 1595 yılına aittir. Şebek Mehmed Efendi imzasını taşır. Ancak, bir sanatın gelişmesi ve kabul görmesi için yüzlerce yıl geçmesi gerektiğini ve kayıtlarda da detaylı bir arama yapılmadığını düşünürsek bu sanatın çok daha eskilere dayanan bir geçmişi olduğunu kabul etmemiz gerekir.

Ayrıca, ebru kelimesinin Farsça’daki EBRÄ° kökünden geldiÄŸini iddia edenler olsa da, bu kelimenin kullanılmasından yıllar öncesinde, Türkistan’da EBRE kelimesinin çok yakın anlamda kullanıldığı bilinmektedir. Yani kelimenin Farsça’ya zamanın Türkçe’sinden geçmiÅŸ olma olasılığı yüksektir. Osmanlı’nın son devirlerinde yaÅŸamış olan Ãœsküdarlı Åžeyh Sadık Efendi, Ebru Sanatı’nın inceliklerini öğrenmek için Buhara’ya gitmiÅŸtir. Bu da, Ebru Sanatı’nın Orta Asya kökenli olduÄŸuna dair güçlü bir kanıttır.

Ebru Sanatı’nın günümüze ulaÅŸmasında, Ãœsküdarlı Åžeyh Sadık’ın büyük payı vardır. Onun devamında, Hezarfen Edhem Efendi, Necmeddin Okyay ve Mustafa Düzgünman, bir yandan sanattaki geleneÄŸi korumuÅŸ, aynı zamanda da ebru çeÅŸitlerini tanzim ederek Ebru’yu güçlü bir sanat haline getirmiÅŸlerdir.

Ebru Sanatı ile ilgili yazılmış ilk eser, Tertib-i Risale-i Ebri adını taşır ve 1608 tarihlidir. Basitçe ebru yapımından ve ebru sanatçılığından bahseder.

Osmanlı’da ise Åžebek Mehmed Efendi’den sonraki en önemli Ebru Sanatçısı, Hatip Ebrusu’na da adını veren Ä°stanbullu Hatip Mehmed Efendi’dir.Aynı zamanda hattat olan sanatçı, Ayasofya Camii’nde hatiplik yapmış ve 1773 yılında vefat etmiÅŸtir.
Geleneksel Türk Ebru sanatında kullanılan malzemeler

• Kâğıt : Emici özelliÄŸi fazla ve mat olanları tercih edilir. Genellikle birinci hamur kâğıt kullanılır.

• Kitre : Kitre, Anadolu’da yetiÅŸen, geven türü dikenli bitkilerden elde edilen, yapışma özelliÄŸi az olan bir zamk çeÅŸididir. Suyla birlikte karıştırılarak uygun kıvam elde edilir. Ä°pek kitresi ise, toz halinde hazır olarak satılmaktadır. Piyasada aktarlarda bulunabilen kitrenin plaka halinde, beyaz ve topraksız olanları tercih edilmelidir.

• Tekne : Ebru yapımında tekne dediÄŸimiz, içine kitre konan kaplar kullanılır.

• # Fırça : Fırçanın sapı için, esnek olduÄŸundan dolayı gül dalı kullanılır. Kıllar ise, at kuyruÄŸundan elde edilir.

• Boyalar: Ebru yapımında genellikle oksit kırmızı, oksit sarı, oksit siyah, lahur çiviti kullanılır. DiÄŸer renkler de bunların karışımından elde edilir. Güzel bir ebru için renkleri uyumlu kullanmak önemlidir. Bu nedenle koyu renklerden baÅŸlanarak renkler kullanılır. Tabandaki siyah boya, üzerindeki boyaları canlı ve aktif gösterir. Aralardaki beyazlar da renklere hareket getirir.

• Öd : Renklerin kitre üzerinde kalmasını saÄŸlar. Boyanın içine atılarak kullanılır. Ä°pek boyalar için kullanılmaz.

• Biz : Büyük, kalınca iÄŸne olup, ebruya ÅŸekil vermekte kullanılır.

Ebru nasıl yapılır?

Ebru yapımına başlamadan önce seçilecek kağıdın ölçüsüne uygun büyüklükte bir tekne alınır, tekne kitreli su ile doldurulur.

Ebru teknesi basitçe alüminyum bir baklava tepsisi gibidir. Kitre, bir bitkinin özü olup baharatçılarda (aktarlarda) satılır. Sinme bir avuç veya tepeleme iki çoba kaşığı kitre iki litre kadar su içinde 2, 3 veya 4 gün bekletilerek kitrenin su içinde iyice şişmesi sağlanır. Şişen kitre su içinde el ile yoğurularak suya karışması sağlanır. Kitreli su boza kıvamında veya az seyreği olmalıdır. Hazırlanan sıvı ince bir tülbent ile süzülerek temizlenir. Son haliyle tekneye yavaşça (köpürtmeden) boşaltılır.

Değişik renklerde toprak boyalar ayrı ayrı iki cam yüzey (veya seramik, krom) arasında iyice ezilir. Ezilme esnasında hafif su katılır. Ezilme sonrasında meydana gelen çamur benzeri boyaya sığır ödü katılarak 15 gün veya bir ay kadar bekletilir. Boyanın öd asidiyle pişmesi sağlanır. Beklemeden sonra mamül sulandırılarak kullanılır. Boya açılmıyorsa öd katılır. Rengi açmak için su kullanılır.Bir ebru bir defa yapılabilir.

Hazırlanan boyalar fırça veya metal çubuk yardımıyla daha önce hazırlanmış olan kitreli suyun üst yüzeyine damlatılır.Boyaların açılmasını ve şekillerin yuvarlaklığını kesin olarak bilemeyiz. Ancak fikir sahibi oluruz. Yaptığımız ebrunun tam olarak nasıl olacağını değil neye benzeyeceğini bilebiliriz. Bu yüzden iki defa aynı ebruyu yapmak imkansızdır. Kağıt tekneye serilir, iş tamamlanır.

Kağıt düzgünce tekne üzerine bırakılır, görüntünün kağıda işlemesi sağlanır. Kağıt temiz bir ortamda kurumaya bırakılır.

Su yüzeyinde meydana gelen şekiller, teknik gereksinme sonucu daha çok soyut olarak gelişir. Bu düzenlemeden sonra seçilen kağıt su yüzeyine yatırılır. Birkaç saniye sonra kaldırılır ve kitreli suyu süzülünceye kadar iki ucundan asılır.

Bu ebrû tekniğinde sanatçı, boyaların kitreli su üzerindeki dağılışına yeterince hakim olamaz. Bu yüzden bir takım kalıplaşmış ebrû tipleri oluşmuştur.

Ebru çeşitleri

• Battal Ebru : Boyaların koyu renkten baÅŸlanarak, açık renge doÄŸru fırça yardımıyla Kitreli su üzerine serpilmesiyle elde edilir. Boyalar daha sonra kağıda geçirilir. Basit bir ebru çeÅŸidi gibi görünmekle birlikte, boyaların yüzeyde eÅŸit miktarda ve büyüklükte dağılmasını saÄŸlamak, özellikle ebru yapmaya yeni baÅŸlayanlar için pek de kolay olmamaktadır. DiÄŸer ebru çeÅŸitlerine geçebilmek için önce Battal Ebruyu doÄŸru yapmak gerekir.

• Gel-Git Ebrusu : Battal Ebru yapıldıktan sonra ince bir çubuk yardımıyla üzerine paralel çizgiler çekilerek oluÅŸturulur.

• Åžal Ebrusu : Gel-Git Ebrusu yapıldıktan sonra yine ince bir çubuk yardımıyla enine üç adet, boyuna da iki adet ( S ) harfi, bunların aralarına da istenildiÄŸi gibi kavisler çizilerek hazırlanır.

• Somaki (Mermer)Ebrusu: Gel-Git veya ÅŸal Ebrusu üzerine fırça yardımıyla Battal Ebru yapılarak elde edilir.

• Taraklı Ebru : Ebru teknesinin eninden 5 mm. küçük tahtalarla, belli aralıklarla dizilmiÅŸ toplu iÄŸne, tel veya ince çivi ile hazırlanan taraklar kullanılarak yapılır. Önce Gel-Git Ebrusu oluÅŸturulur, daha sonra Gel-Git enine hazırlandıysa boyuna, boyuna hazırlandıysa enine tarak yardımıyla tarama yapılır. EÄŸer istenirse üzerine enine veya boyuna ” S ” harfleri çizilerek taraklı ÅŸal ebrusu oluÅŸturulur.

• Hafif Ebru : Ãœzerine daha sonra yazı yazmak için oluÅŸturulan, renkleri

• soluk ve cansız ebrulardır. Burada yazı ön plana çıkar. Hazırlanan kitreye su ilave etmek ve boyalara da damlalık yardımıyla öd ve su, ilave edilerek oluÅŸturulan malzemeyle yapılır.

• Akkase Ebru : Arap zamkı kullanılarak hafif Ebrunun bazı kısımları kapatılır. Sonra daha koyu bir ebru yapılır. Arap zamkı sürülen yerler ikinci boyaları almazlar, boÅŸ kalan bu yerlere daha sonra yazı veya Tezhip yapılabilir.

• Kumlu-Kılçıklı Ebru : Tekne iyice kullanıldıktan sonra dibinde kalan kitreden bu çeÅŸit ebru yapılır. Kitrenin kirlenmesiyle oluÅŸan mukavemet ve boyadaki su oranının az olmasıyla, teknede boyaların çatlaklar oluÅŸturmasıyla elde edilir.

• Yazılı Ebru : Arap zamkıyla yazılan yazıların olduÄŸu kısım boya almaz ve o bölüm boÅŸ kalır. Yazılı Ebruyu hem Hat hem de Ebru sanatı ile uÄŸraÅŸan sanatçılar yapmışlardır.

• Hatip Ebrusu : Zemine Battal Ebru yapılır, sonra Hatip Ebrusunda kullanılacak renkler seçilir. Tekneye boyuna ve enine dört-beÅŸ adet eÅŸit aralıklarla boya damlatılır, içlerine diÄŸer renkler de aynı ÅŸekilde damlatılır. Burada boyaların çaplarının eÅŸit olmasına dikkat etmek gerekir. Daha sonra üzerlerine çubuk yardımıyla ÅŸekil verilir.

• Çiçekli Ebrular : Zemine Battal Ebrusu yapılıp üzerine çubuklar yardımıyla lale, gelincik, karanfil, papatya gibi çiçekler yapılarak hazırlanır.