buzlu.org

Dünya, GüneÅŸ Sistemi’nin 9 gezegeninden biridir ve GüneÅŸ’e olan uzaklığı bakımından 3. Sırada bulunur. CoÄŸrafya’nın asıl konusunu oluÅŸturan Dünya’yı incelemek için bazı kavramların bilinmesi gerekir:
Eksen
Kutup Noktası
Ekvator
Paralel
Meridyen

Dünya’nın Åžekli :

Dünyanın Şekli ve Boyutları :

Dünya, Kutup Noktaları’nda basık, Ekvator’da ÅŸiÅŸkindir. Dünya’nın kendisine özgü bu ÅŸekline geoid denir. Geoide en yakın geometrik ÅŸekil elipsoiddir. Verilen boyutlar “Hayford Elipsoidi” ne aittir.

Dünya’nın Boyutları

Ekvator yarıçapı = 6.378,4 km
Kutuplar yarıçapı = 6.356,9 km
Ekvator çevresi = 40.076,6 km
Kutuplar çevresi = 40.009,1 km
Pratikte bu uzunluklar yaklaşık olarak alınmaktadır.

Paralellerin Özellikleri :

• Ekvator’a paralel uzanırlar
• Çapları ve uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doÄŸru kısalır.
• Ekvator’dan kutuplara doÄŸru sayısız paralel çizilebilir. Ancak deÄŸerlendirme kolaylığı bakımından birer derece aralıklarla çizildikleri varsayılır.
• Paralellerin 90 tanesi Kuzey Yarım Küre’de, 90 tanesi Güney Yarım Küre’de bulunur.
• 60. paraleller Dünya’nın küreselliÄŸinden dolayı Ekvator’un yarısı uzunluÄŸundadır.
• Birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km’dir.

UYARI : Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle 2 paralel arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. ÖrneÄŸin, Ekvator ile 10 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.596 m iken, 890-900 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.700 m’dir. Ancak birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir.

Özel Paraleller

Bazı paralellerin yerleri, güneş ışınlarının yere değme açısına bağlı olarak doğa tarafından belirlenmiştir. Bunlar :
Ekvator
Dönenceler
Kutup Daireleri
Kutup Noktaları

Ekvatorun Özellikleri

• En uzun paraleldir.
• Güneşin önünden en hızlı geçen noktaların oluşturduğu paraleldir.
• Dünya’nın eksen çevresindeki dönüş hızı Ekvator’da yaklaşık 1670 km/saat’tir.
• GüneÅŸ ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik açıyla alır.
• Yıl boyunca sıcak olduğundan termik alçak basınç kuşağıdır.
• Yükseltici hava hareketleri görüldüğü için bol yağış alır.
• Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eÅŸit ve 12′ÅŸer saattir.

Dönencelerin Özellikleri

• Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Dönenceler, 23027′ Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Kuzey Yarım Küre’dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre’dekine OÄŸlak dönencesi denir.
• Orta kuşak ile Tropikal kuşağı birbirinden ayırırlar.
• Güneş ışınlarının düz zeminlere dik geldiği en son noktalardır.
• 5. Yengeç Dönencesi 21 Haziran’da, OÄŸlak Dönencesi 21 Aralık’ta GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır.

Kutup Noktalarının Özellikleri

• 90. Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Güneş ışınlarının düz zeminlere en dar açıyla geldiği yerlerdir.
• Sürekli soğuk olduğundan kutuplar ve çevresinde yıl boyunca termik yüksek basınç kuşakları oluşur.
• Aydınlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül’de teÄŸet geçtiÄŸi yerlerdir.
• Bir yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanır.
• Çizgisel hızın sıfır, yerçekiminin en fazla olduğu yerlerdir.

Kutup Dairelerinin Özellikleri

• Yerleri, yer ekseninin eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak belirlenen Kutup Daireleri, 66033′ Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Kutup kuşağı ile Orta kuşağı birbirinden ayırırlar.
• Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸi ve 21 Haziran ile 21 Aralık’ta teÄŸet geçtiÄŸi paralellerdir.
• 21 Haziran’da Kuzey Kutup Dairesi’nde, 21 Aralık’ta Güney Kutup Dairesi’nde 24 saat gündüz yaÅŸanır.

Meridyenlerin Özellikleri

• Bir kutuptan diğerine uzanan meridyenler de paraleller gibi sayısızdır. Ancak pratikte her 1 dereceden bir yay geçtiği varsayılarak, 360 tane oldukları kabul edilmiştir.
• Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık Ekvator üzerinde 111 km olarak kabul edilmiştir.
• Başlangıç meridyeni olarak Londra yakınlarındaki Greenwich kabul edilmiştir.
• Bir meridyenin, karşıt (anti) meridyeniyle arasında 180 meridyen fark vardır.

UYARI : Meridyen yayları eÅŸit uzunluktadır. Aralarındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve tüm meridyenle kutuplarda birleÅŸir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık; Ekvator üzerinde 111.322 m. (pratikte 111 km olarak kabul edilmiÅŸtir, 45. (Kuzey - Güney) paralellerinde 78.850 m, 90. (Kuzey - Güney) paralellerinde ise 0 m’dir.

Dünyanın Şekline Bağlı Sonuçlar

• Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. Dünya, geoid deÄŸil de küre ÅŸeklinde olsaydı, yerçekimi Dünya’nın her yerinde aynı olurdu.
• Dünya’nın geoid ÅŸekli nedeniyle Ekvator diÄŸer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre ÅŸeklinde olsaydı, Ekvator çevresi (kutupları çevreleyen iki meridyenin uzunluÄŸu) birbirine eÅŸit olurdu.
• Ekvator çevresi =40.077 km
• Kutuplar çevresi=40.009 km
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, ekseni çevresindeki dönüş hızı Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır. Ekvator üzerindeki noktalar saatte 1666,6 km yol katederken, Kutup Noktaları’nda alınan yol sıfır km olduÄŸu için, eksen çevresindeki dönüş hızı 0 km/saat’tir.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle Kutup Noktaları’nda birleÅŸen meridyen yaylarının uzunluÄŸu birbirine eÅŸittir. Bir kutuptan diÄŸerine uzanan bir meridyen yayının uzunluÄŸu yaklaşık 20.005 km’dir.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle meridyenler arası uzaklık, Ekvator’dan kutuplara doÄŸru azalır ve meridyenler Kutup Noktaları’nda birleÅŸirler.
• Birbirini izleyen iki meridyen arası uzaklık Ekvator üzerinde 111.322 m iken (pratikte bu uzunluk 111 km kabul edilmiÅŸtir), 45. paraleller üzerinde 78.850 m, 90. paralellerde (Kutup Noktaları) 0 m’dir.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, paralellerin uzunluÄŸu Ekvator’dan kutuplara doÄŸru küçülür. Ekvator en uzun paraleldir. Kutuplarda ise paraleller nokta halini alır.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle aydınlık ve karanlık yarıküreler oluÅŸur. Böylece yeryüzünün bir yarısı gündüzken, diÄŸer yarısında gece yaÅŸanır.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle 21 Mart ve 23 Eylül’de Ekvator’dan kutuplara doÄŸru GüneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daralır. Bu tarihlerde Ekvator GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölgesi oluÅŸmaz. Kutuplara doÄŸru güneÅŸ ışınlarının yere deÄŸme açısı daraldığı için cisimlerin gölge boyu uzar.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle güneÅŸ ışınlarını yıl boyunca dik ve dike yakın açı ile alan Ekvator’un güneÅŸten aldığı ısı enerjisi daha fazladır. Kutuplara doÄŸru ışınların gelme açısının daralması nedeniyle alınan ısı enerjisi azalır.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle yerden yükseldikçe görülebilen alan geniÅŸler.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle termik basınç kuÅŸakları oluÅŸur.

Termik Basınç Kuşakları

Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle ısınma ve soÄŸumaya baÄŸlı oluÅŸan basınçlara termik basınç denir. GüneÅŸ ışınlarını, yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alan Ekvator fazla ısınır. Isınan hava genleÅŸerek yükselir ve basınç düşer. Kutuplar, ışınları dar açı ile aldığından her zaman soÄŸuktur.SoÄŸuk hava ağır olduÄŸu için yere çöker ve basınç yükselir.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle, Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a doÄŸru daralır. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açı ile görülen Kutup Yıldızı Güney Kutbu’nda görülmez.
• Dünya’nın küreselliÄŸi nedeniyle hep aynı yönde hareketle baÅŸlangıç noktasına ulaşılır. 1519 yılında Macellan tarafından, hep batıya gidilerek çıkış noktasına varılabileceÄŸi düşüncesi ile Ä°spanya’nın Cadiz Körfezi’ndeki Sancular Limanı’nda baÅŸlatılan ve aynı limanda 1522 yılında son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaşılmıştır.

Dünya’nın Hareketleri

Dünya’nın Günlük Hareketi (Eksen Çevresindeki Hareketi)

Dünya, batıdan doÄŸuya doÄŸru ekseni çevresindeki dönüşünü 24 saatte tamamlar. Buna 1 GüneÅŸ günü denir. Dünya’nın ekseni çevresindeki hareketinin hızı, 2 farklı ÅŸekilde ifade edilir.

Çizgisel Hız

Dairesel hareket yapan Yerküre üzerindeki bir noktanın birim zamanda eksen üzerindeki yer deÄŸiÅŸtirme hızıdır. Çizgisel hız, dünyanın küreselliÄŸi nedeniyle Ekvator’da en fazladır, kutuplara doÄŸru azalır.

Açısal Hız

Dairesel hareket yapan Dünya üzerindeki bir noktanın birim zamanda oluşturduğu dönüş açısıdır.
Dünya, ekseni çevresindeki hareketi sırasında 4 dakikada 1 derecelik, 1 saatte 15 derecelik, 24 saatte 360 derecelik dönüş yapar.
Açısal hız, dünya üzerindeki her noktada aynıdır.

UYARI : Dünya kendi ekseni çevresinde,
4 dakikada 10′ lik,
1 saatte 150′ lik,
24 saatte 360°’lik dönüş yapar.

Günlük Hareketin Sonuçları

Dünya’nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle,

• Bir noktaya Güneş ışınlarının gelme açısı ve yatay düzleme dik duran cisimlerin gölge boyları günün saatlerine göre değişir.
• Güneş ışınları öğle saatinde en büyük açıyla gelir ve en kısa gölgeler oluşur.
• Gece ve gündüzler birbirini izler.
• Günlük sıcaklık farkları oluşur.
• Dünya’nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle, rüzgarlar esme yönlerinden saparlar. Bu sapma, Kuzey Yarım Küre’de esme yönünün sağına, Güney Yarım Küre’de esme yönünün soluna doÄŸrudur.
• Dünya’nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle, okyanus akıntıları yönlerinden sapar ve halkalar oluÅŸtururlar. Okyanus akıntılarını baÅŸlatan sürekli rüzgarlardır. Bu nedenle rüzgarların esme yönlerinden sapmasına baÄŸlı olarak akıntılar da yönlerinden sapar.

Dünyanın Yıllık Hareketi

Dünya ekseni çevresinde hareket ederken aynı zamanda saat ibresinin tersi yönde, GüneÅŸ’in çevresinde de döner. Bu hareketini elips bir yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 GüneÅŸ yılı denir. Dünya’nın yıllık hareketi sırasında, GüneÅŸ’in çevresinde çizdiÄŸi yörünge düzlemine ekliptik denir. Yörünge ÅŸeklinin elips olması nedeniyle Dünya yıllık hareket sırasında Günöte - Günberi konumuna gelir.

Günöte (Aphel)

Dünya’nın, GüneÅŸ’ten en çok uzaklaÅŸtığı, yörüngede en yavaÅŸ döndüğü gündür. Dünya Günöte konumuna 4 Temmuz’da gelir.

Günberi (Perihel)

Dünya’nın, GüneÅŸ’e en çok yaklaşıp, yörüngede en hızlı döndüğü gündür. Dünya Günberi konumuna 3 Ocak’ta gelir.

Yörünge Şeklinin Sonuçları

Dünya GüneÅŸ’in etrafında elips bir yörüngede döner. Yörünge ÅŸeklinin elips olması nedeniyle;
• Dünya’nın yörüngedeki dönüş hızı, GüneÅŸ’e yaklaÅŸtıkça artar, GüneÅŸ’ten uzaklaÅŸtıkça azalır. Dolayısıyla sonbahar ekinosuna 2 gün gecikme ile 23 Eylül’de ulaşılır.
• Her iki yarımkürede mevsim süreleri değişir.

Mevsim Süreleri : Yörünge ÅŸekli tam daire biçiminde olsaydı, Dünya’nın yörüngedeki dönüş hızı deÄŸiÅŸmez, her iki yarım kürede mevsim süreleri eÅŸit olurdu.
Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸi nedeniyle Kuzey Yarım Küre’de ve Güney Yarım Küre’de aynı anda birbirine göre zıt mevsim yaÅŸanır. Birinin yaz süresi diÄŸerinin kış süresi olur. Dünya’nın yörüngedeki dönüş hızının GüneÅŸ’e yaklaÅŸtıkça artması, uzaklaÅŸtıkça azalması nedeniyle Kuzey Yarım Küre’de Ä°lkbahar ve yaz süresi Güney yarım Küre’de sonbahar ve kış süresi daha uzundur.

Eksen EÄŸikliÄŸi

Dünya’nın yıllık hareketi sırasında oluÅŸan yörünge düzlemi (ekliptik) ile Dünya’nın Ekvator düzlemi üst üste çakışmaz.
Aralarında 23°27′ lık bir açı bulunur.
Yörünge düzlemi ile eksen arasında ise 66°33′ lık bir açı oluÅŸur. Buna Dünya’nın Eksen EÄŸikliÄŸi denir.

Ekliptikünya’nın yörüngesinden geçtiÄŸi varsayılan düzleme Ekliptik veya Yörünge Düzlemi denir.

UYARI : Dünya ekseniyle, yörünge düzlemi arasında 66°33′lık,
Ekvator ile yörünge düzlemi arasında 23°27′ lık açı bulunmaktadır.
Bu açı daha küçük ya da daha büyük olsaydı, dönence ve kutup dairelerinin enlem dereceleri değişirdi.

Eksen Eğikliğinin Sonuçları

- Dünya’nın GüneÅŸe karşı konumu yıl içinde deÄŸiÅŸir.
Dünya’nın GüneÅŸe Karşı Konumları

21 Mart - 23 Eylül Durumları (Ekinokslar)

a) 21 Mart ve 23 Eylül’de Ekvator üzerindeki noktalar yerel saat 12.00′de GüneÅŸ ışınlarını dik açı ile alır.
b) b) Ekvator’da yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00′ de gölgesi oluÅŸmaz.
c) Aydınlanma çemberi, Kutup Noktalarından geçer.
d) Dünya’nın her yerinde gündüz ve gece süresi birbirine eÅŸittir.
e) Aynı meridyen üzerinde yer alan tüm noktalarda Güneş, yerel saatle aynı anda doğar ve aynı anda batar.
f) 21 Mart’tan sonra Kuzey Y.’de, 23 Eylül’den sonra da Güney Y.’ de gündüzler gecelere göre daha uzun olmaya baÅŸlar.

21 Haziran Durumu (Solstisi)

a) GüneÅŸ ışınları dik açı ile yerel saat 12.00′de Yengeç Dönencesi’ne gelir.
b) Yengeç Dönencesi’nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00′de gölgesi
oluÅŸmaz.
c) Aydınlanma çemberi Kutup Dairelerine teğet geçer.
d) Bir noktadan kuzeye doğru gidildiğinde gece süresi uzamaya başlar.
e) Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gündüzü, Güney Yarım Küre’de ise yılın en uzun gecesi
yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’de gündüzler, Güney Yarım Küre’de ise geceler
kısalmaya başlar.

21 Aralık Durumu (Solstisi)

a) GüneÅŸ ışınları dik açı ile yerel saat 12.00′de OÄŸlak dönencesi’ne gelir.
b) OÄŸlak dönencesi’nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00′de gölgesi oluÅŸmaz.
c) Aydınlanma çemberi Kutup Daireleri’ne teÄŸet geçer.
d) Bir noktadan kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi uzamaya başlar.
e) Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gecesi, Güney Yarım Küre’de ise yılın en uzun gündüzü
yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’de geceler, Güney Yarım Küre’de gündüzler
kısalmaya başlar.

UYARI : 21 Haziran’da Yengeç Dönencesi, 21 Aralık’ta OÄŸlak dönencesi, 21 Mart ve 23 Eylül’de Ekvator üzerindeki noktalarda, cisimlerin saat 12.00′da oluÅŸan gölgesi tam dibe düşer. Ekinokslarda, 450 enlemlerinde oluÅŸan gölge boyu cismin boyuna eÅŸittir.

UYARI : 21 Haziran’da,
- Güney Kutup Dairesi ile Güney Kutbu arasındaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladır.
- Türkiye’de saat 12.00′de cisimlerin yıl içindeki en kısa gölgeleri oluÅŸur.

UYARI : 21 Aralık’ta;
- Kuzey Kutup Dairesi ile Kuzey Kutbu arasındaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladır.
- Türkiye’de yerel saat 12.00′de cisimlerin yıl içindeki en uzun gölgeleri oluÅŸur.

- Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak Dönenceler ve Kutup Daireleri’nin yerleri belirlenir.

Dönenceler
23°27′ Kuzeye paralelleridir. GüneÅŸ ışınlarının düz zeminlere dik açı ile geldiÄŸi en son yerlerdir.
Kutup Daireleri
66°33′ Kuzey ve Güney paralelleridir. Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer deÄŸiÅŸtirdiÄŸi, 21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerinde teÄŸet geçtiÄŸi paralellerdir.

- Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak matematik iklim kuÅŸakları oluÅŸur.

Matematik İklim Kuşakları

Dünya’nın 23°27′ lık eksen eÄŸikliÄŸi dikkate alınarak belirlenmiÅŸtir. Dönenceler arasında kalan alan, güneÅŸ ışınlarının yıl içinde iki kez dik açı ile geldiÄŸi Tropikal KuÅŸak’tır. Dönenceler ile Kutup Daireleri arasında kalan alanlar, güneÅŸ ışınlarının yıl içinde gelme açısının en çok deÄŸiÅŸtiÄŸi, bu nedenle 4 mevsimin belirgin olarak yaÅŸandığı Orta KuÅŸak, Kutup Daireleri ile Kutup Noktaları arasında kalan alanlar ise Kutup KuÅŸağıdır.

- Dünya’nın eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak mevsimler oluÅŸur.

Dünya’nın ekseni 23°27′ eÄŸik olduÄŸu için GüneÅŸ ışınlarının yıl içinde gelme açısı ve buna baÄŸlı
olarak ısıtma miktarı değişir.
21 Haziran’da Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi,
Güney Yarım Küre’de tam tersine kış mevsimi baÅŸlar.
23 Eylül, Kuzey Yarım Küre’de sonbahar,
Güney Yarım Küre’de ilkbahar mevsiminin baÅŸlangıcıdır.
21 Aralık’ta Güney Yarım Küre’de yaz mevsimi, Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi baÅŸlar.
21 Mart’ta Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar, Güney Yarım Küre’de sonbahar mevsimi baÅŸlar.

- Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸi nedeniyle bir noktaya GüneÅŸ ışınlarının gelme açısı ve atmosferde tutulma miktarı yıl içinde deÄŸiÅŸir.

Örnek : GüneÅŸ ışınları 21 Aralık’ta OÄŸlak Dönencesi’ne dik gelir. Bu tarihte ışınlar Ankara’ya yıl içindeki en dar açı (260) ile ulaşır. Işınların gelme açısının daralmasının yanı sıra, atmosferde en uzun yolu geçerek yeryüzüne ulaÅŸmaları nedeniyle atmosfer tarafından tutulma oranı da en fazladır.
21 Haziran’da ise ışınların Ankara’ya 73° ile ulaÅŸmasına baÄŸlı olarak atmosferde kat ettikleri yol ve atmosfer tarafından tutulma oranı en azdır.

- Eksen eÄŸikliÄŸi nedeniyle GüneÅŸ’in ufuk düzleminde öğle vakti ulaÅŸtığı tepe noktasının yeri yıl içinde deÄŸiÅŸir.

- Dünya üzerinde aynı anda gece ve gündüz yaÅŸayan alanları birbirinden ayıran sınıra aydınlanma çemberi denir. Dünya’nın eksen eÄŸikliÄŸine baÄŸlı olarak aydınlanma çemberi Kutup noktaları ile Kutup Daireleri arasında yer deÄŸiÅŸtirir. Bu yer deÄŸiÅŸtirme soncunda gece ve gündüz süreleri deÄŸiÅŸir, aralarındaki fark Ekvator’dan kutuplara doÄŸru artar. Bu fark 21 Haziran ve 21 Aralık’ta en fazla olur.

- Bir noktada GüneÅŸ’în doÄŸuÅŸ ve batış saatleri yıl boyunca deÄŸiÅŸir. GüneÅŸ, yaz aylarında erken doÄŸup geç batarken kış aylarında geç doÄŸup erken batar.
Örnek : 21 Haziran’da GüneÅŸ ışınları Yengeç Dönencesi’ne dik gelir. Aydınlanma çemberi Kutup Daireleri’ne teÄŸet geçer. Bunun doÄŸal sonucu olarak Kuzey Yarım Küre’de gündüzler gecelere göre uzundur.

Eksen Eğikliği Olmasaydı

Dünya’nın ekseni 23°27′ eÄŸik olmasaydı eksen ile yörünge düzlemi (ekliptik) arasındaki açı 90° olurdu.
• Yerleri eksen eğikliğine bağlı olarak belirlenen Dönenceler, Kutup Daireleri ve Matematik İklim Kuşakları oluşmazdı.
• Işınlar yıl boyunca Ekvator’a dik gelirdi.
• Aydınlanma çemberi yıl boyunca Kutup Noktaları’ndan geçeceÄŸi için yeryüzünde gece ve gündüz süreleri sürekli 12 ÅŸer saat olurdu.
• Dünya üzerindeki bir nokta Güneş ışınlarını yıl boyunca aynı açı ile alacağı için mevsimler oluşmazdı.

Eksen Eğikliği Daha Fazla Olsaydı

Dünya’nın ekseni 23°27′ dan daha fazla eÄŸik olsaydı, Dönenceler ve Kutup Daireleri’nin yerleri deÄŸiÅŸirdi.
Buna bağlı olarak;
• Tropikal kuşak ve Kutup kuşağı genişler, Orta kuşak daralırdı.
• Orta kuşakta yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk geçerdi.
• Aydınlanma çemberinin yer değiştirme alanı genişleyeceği için gece ve gündüz süreleri arasındaki fark daha da artardı.

Eksen Eğikliği Daha Az Olsaydı

Dünya’nın ekseni 23°27′ dan daha aza eÄŸik olsaydı, dönencelerin ve kutup dairelerinin yerleri deÄŸiÅŸirdi. Buna baÄŸlı olarak;
• Tropikal kuşak ve Kutup Kuşağı daralır, Orta Kuşak genişlerdi.
• Orta KuÅŸak’ta yazlar daha serin, kışlar daha ılık geçerdi.
• Aydınlanma çemberinin yer değiştirme alanı daralacağı için gece ve gündüz süreleri arasındaki fark daha da azalırdı.

CoÄŸrafi Konum

Yeryüzündeki herhangi bir alanın bulunduğu yere, o alanın coğrafi konumu denir. Coğrafi konum, matematik konum ve özel konum olarak iki şekilde ifade edilir.

Matematik Konum

Dünya üzerinde bir nokta veya alanın yerinin belirlenmesi için, o noktanın Ekvator’a ve baÅŸlangıç meridyenine olan uzaklığının bilinmesi gerekir. Bunun için enlem ve boylam kavramlarından yararlanılır.
Örnek : Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri,
26° - 45° Doğu boylamları arasında yer alır.

Özel Konum

Dünya üzerindeki bir yerin çevresine, denizlere, yer şekillerine, anayollara, geçitlere ve komşularına göre konumudur.
Özel Konum;
İklim koşullarını,
Doğal bitki örtüsünü,
Tarımsal etkinlikleri,
Nüfus ve yerleşme biçimini,
Ekonomik etkinlikleri,
Ulaşım olanaklarını,
Siyasal ve kültürel yapıyı etkiler.

Enlem

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın baÅŸlangıç paraleli olan Ekvator’a uzaklığının açısal deÄŸeridir.
Q açısı, D noktasının Ekvator’a olan uzaklığının açı cinsinden deÄŸeridir ve D noktasının enlem derecesini verir.
Örnek :
Q açısının değeri 45 ise, D noktasının enlem derecesi 45° dir.

Enlemin Etkileri

Bir yerin enlemi,
GüneÅŸ’in ufukta ulaÅŸabileceÄŸi yükseklik
Güneş ışınlarının yere değme açısı,
Gölge boylarının yıl içindeki değişimi,
Gece - gündüz sürelerindeki değişim,
İklim koşulları, hakkında bilgi verir.
İklim koşullarına bağlı olarak,
Bitki örtüsü,
Tarım ürünleri ve hayvan ürünleri,
Akarsu rejimleri,
Deniz sularının özelliği,
Nüfus ve yerleşme özelliği
Tarımın ve ormanların üst yükseklik sınırı,
Kalıcı karların başlama yüksekliği hakkında bilgi edinilebilir.

Boylam

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının açısal değeridir.
Q açısı, D noktasının başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değeridir ve D noktasının boylam derecesini verir.
Örnek : D noktasına ait Q açısının değeri 30 derece ise,
D noktasının boylam derecesi 30° dir.

Boylamın Etkileri

Bir yerin boylamı ;
Yerel saatler,
Saat dilimleri,
Aynı enlem üzerindeki noktalarda Güneşin doğuş ve batış saatleri hakkında bilgi verir.

Yerel Saat : Bir noktada GüneÅŸ’in gökyüzündeki konumuna göre belirlenen saate yerel saat denir. Aynı boylam üzerindeki noktalarda yerel saat aynıdır. Herhangi bir meridyenin GüneÅŸin tam karşısına geldiÄŸi an, meridyen üzerindeki tüm noktalarda yerel saat 12.00′dir.
Güneş, doğudaki bir noktada batıdaki yerlere göre daha önce doğar ve daha önce batar; bu nedenle yerel saat doğudaki yerlerde daha ileridir.

Yerel Saat Hesaplamalarında İzlenecek Yol

• Meridyen farkı hesaplanır.
• Meridyenler başlangıç boylamına göre aynı yönde ise çıkarma, farklı yönde ise toplama işlemi yapılarak meridyen farkı bulunur.
• Zaman farkı hesaplanır.
• Birbirini izleyen iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır. Meridyen farkı ile 4 dakika çarpılarak zaman farkı bulunur.
• Zaman farkı soruda verilen yerel saate eklenir veya çıkartılır.
• Doğuda olan bir yerin yerel saati ileridir. Bu nedenle soruda verilen yerin yerel saati ileri ise zaman farkı çıkarılır, yerel saati geri ise zaman farkı eklenir.
Örnek : 20. Doğu meridyeni üzerindeki A noktasında yerel saat 21.00 iken,
B noktasının yerel saati kaçtır? Çözüm :
Meridyenler başlangıç boylamına göre aynı yönde oldukları için çıkarma işlemi yapılır.
Meridyen farkı = 40 - 20 = 20 meridyen
Zaman farkı = 4 * 20 = 80 dakika ise 80 / 60 = 1 saat 20 dakika
B noktası A noktasına göre daha doğuda olduğu için yerel saati ileridir.
B’nin yerel saati = 21.00 + 01.20 = 22.20 dir.

GüneÅŸ’in DoÄŸuÅŸ veya Batış Saatinin Bulunması

Bir noktada GüneÅŸ’in doÄŸuÅŸ veya batış saati verildiÄŸinde, aynı paralel üzerinde bulunan baÅŸka bir noktada GüneÅŸ’in doÄŸuÅŸ veya batış saatini bulmak için,
• Aradaki zaman farkı bulunur.
• GüneÅŸ doÄŸudaki yerlerde daha erken doÄŸup battığı için, GüneÅŸ’in doÄŸuÅŸ ve batış saatinin sorulduÄŸu nokta doÄŸuda ise zaman farkı verilen saatten çıkarılır. Sorulan nokta batıda ise zaman farkı verilen saate eklenir.

UYARI : Meridyenler, Greenwich’e (0°) göre farklı yönde ise, meridyen farkını bulmak için toplama iÅŸlemi yapılır.
UYARI : 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde (ekinokslarda) bir yerdeki GüneÅŸ’in doÄŸuÅŸ veya batış saati verilirse, bir baÅŸka yerdeki GüneÅŸ’in doÄŸuÅŸ veya batış saati bulunabilir. Çünkü bu tarihlerde gece - gündüz süreleri eÅŸit olduÄŸu için GüneÅŸ doÄŸduktan 12 saat sonra batar ve battıktan 12 saat sonra doÄŸar.
Saat Dilimleri
Dünya 15 derecelik aralıklarla 24 saat dilimine ayrılmıştır. Her saat diliminin ortasından geçen meridyen o saat dilimini kullanan ülkelerin ortak saat ayar meridyenidir. Türkiye 2. Ve 3. Saat dilimlerinde yer alır.

UYARI : Bir ülkede birden çok saat dilimi kullanılması için, ülkenin doğu - batı doğrultusunda en az 2 saat dilimini kapsayacak kadar geniş olması gerekir.