Ä°slâm medeniyeti çaÄŸlarında, Türk aydınlarının, Divan ÅŸiirini meydana getiren dil ve sanat anlayışlarıyla meydana koydukları genel edebiyat akımına verilen ad. Bu edebiyata, ‘Klâsik Türk Edebiyatı’ ve ‘yüksek zümre edebiyatı’ adları da verilir. Bu edebiyat islâmlığın kabul edilmesinden sonra, türkler arasında yetiÅŸen aydınların edebiyatıdır. Bu bakımdan Divan edebiyatı bütün Türk edebiyatı ölçüsünde bir yüksek zümre edebiyatı olarak tanımak doÄŸrudur. Divan edebiyatının, bütün bu adların dışında, genel olarak ‘Divan edebiyatı’ adı ile bilinmesinin sebebi, ÅŸairlerin hazırladıkları manzume dergilerine ‘divan’ adı vermeleridir.
Divan edebiyatı, dünyanın en ömürlü bir edebiyat akımıdır. Bu edeebiyat, bir Türk edebiyatı olmadan önce Ä°ran’da Acem diliyle ve Ä°ranlı ÅŸairler tarafından iÅŸlenmiÅŸ olan bu edebiyat Ä°slâmlıktan önceki ve Ä°slâmlığın ilk devrelerindeki Arap edebiyatının geniÅŸ etkileri altında baÅŸlamışsa da zengin bir edebiyat akımı haline gelmesi, acem ÅŸairleri ile olmuÅŸtur.
Böylece, Acem şairleri, kısa bir zamanda İran sarayının ve İran aydınlarının yüksek bir edebiyatını meydana getirmişlerdir. Türkler, X. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kitleler halinde İslâmlığı kabul etmeğe bağlamışlardır. Türklerin İslâmlığı kabul etmeğe başlaması ile bir yandan bu din Ön Asya da da yayılıp kuvvetlenmiş, bir yandan da Türk toplumunda ve Türk medeniyetindeki bu kökten değişme ile birlikte Türk edebiyatında da, dil, konu, vezin, şekil bakımlarından değişmeler meydana gelmiştir. Böylece büyük merkezlerde yetişen ve Arap İran medeniyetinin etkisi altında kalmağa başlayan Türkler, Arap-İran edebiyatları tarafında yeni bir edebiyat kurmaya başlamışlardır. Divan edebiyatı adım alan yeni bir edebiyatın temelini atmışlardır.
İslâm medeniyeti etkisi altındaki Türk edebiyatı, XI. yüzyıldan itibaren ilk eserlerini vermeye başlamışlardır.
Divan edebiyatında his ve hayal tarafı kuvvetli, efsane ve masal kültürü zengindir. Duygular ve düşünceler özene bezene işlenerek türlü edebî sanatlarla renklendirilmiş, süslü, ahenkli mısralar haline getirilmiştir. Yüzlerce teşbih ve istiare, her şairde yeni bir söyleyiş ustalığı ile aynı tarz şiirlerde yer almıştır. Böylece yüzyıllarca birbiri ardı sıra gelen şairler, duygu ve düşüncelerini hep aynı malzeme içinde söylemeğe alışmışlar ,bir beytin, bir cümlenin en güzelini, hiç işlemeden söyleyebilmek sırrına erişmişlerdir.
Böylece, Divan edebiyatı,
a) Aruz gibi klâsik bir vezinle,
b) Kaside, gazel, mesnevi, rubaî gibi birçok sanatkârlar tarafından tekrar tekrar yazılan klâsik konularla,
c) Leylâ ve Mecnun, Hüsrev ve Şirin, Yusuf ile Zeliha gibi birçok yazılan klâsik konularla,
d) İslâm dini ve tasavvuf felsefesi gibi dinî-felsefi müşterek bir kültürle,
e) Beyitler üzerinde ısrarla işleyişlerden doğan süsleyici bir sanat anlayışıyla meydana gelmiştir.
Divan edebiyatında, yalnız şiir gibi küçük manzum eserlerde değil; mesnevi
gibi uzun manzum masallarda bile, eserin bir ‘bütün’ halindeki toplu güzelliÄŸinden çok, mısra, beyit gibi en küçük parçaların iÅŸlenmiÅŸ güzelliklerine önem verilmiÅŸtir. Aynı ’süsleyicilik’, mensur eserlerin cümlelerine de tatbik edilmiÅŸtir.
Birkaç yüzyıl devam etmiş olan Divan edebiyatı, Osmanlı İmparatorluğunun, yeni bir medeniyete kapılarını açmağa başlaması ile eski özelliğini ve önemini kaybetmeye başlamıştır.
XIX. Yüzyılın ilk yarısında, OrtaçaÄŸ düzeniyle idare edilmekte olan Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun ilerleyen Avrupa karşısında, siyasal olarak dayanabilme gücünün, ancak, bu yeni medeniyete ayak uydurabilmesi, Batı esaslarına göre devlet durumlarının yeni baÅŸtan düzenlenmesi ile mümkün olabileceÄŸi, devlet ve fikir adamlarında yerleÅŸen baÅŸlıca fikir olmaÄŸa baÅŸlamıştır.
Böyle zorunlu bir düşünce ile, yapılacak yeniliklerin ana çizgilerini belirten bir ferman, 1839 tarihinde, ‘Tanzimat Fermanı’ adı ile yayınlanmıştır. Bu fermanın yürürlüğe girmesi ile baÅŸlayan Tanzimat devrende, dağınık bir halde yapılmış olan BatılaÅŸma hareketleri, derli toplu bir hale getirilmiÅŸ ve devletin bütün kurumları, Batı esaslarına göre yeni baÅŸtan düzenlenmiÅŸtir.
Toplum hayatında belirmeğe başlayan bu değişiklikler, edebiyat üzerinde de etki yapmıştır. Batı kültürünün etkisi altında yetişmeğe başlayan nesiller böylece, Batı edebiyatı yolunda, yeni bir geleneğin yer etmesi ile Türk edebiyatı, şekilden düşünceye, dil kurallarına kadar önemli değişmelere uğramıştır.
Böylece, Divan edebiyatı da, devrini bitiren bir edebiyat akımı özelliği kazanmıştır.
Sizde Yorumunuzu Yazın
Ama önce siteye Buradan giriş yapın Hala Üye değilseniz Buradan üye olabilirsiniz.
