buzlu.org

Türklerin masalcı dedesi! Türk’ün geleneklerini, göreneklerini, âdetlerini, inançlarını, baÅŸka uluslardan farklarını velhasıl sosyal karakterini masallarına iÅŸleyen, onu günümüze kadar güzel bir üslup içinde yaÅŸatarak getiren büyük sanatçı!..

Ne doÄŸduÄŸu yıl bellidir, ne de öldüğü yıl… Hatta yaÅŸadığı yüzyıl bile tartışmalıdır. Masallara karışmış bir masalcıdır Dede Korkut… Ama canlıdır. Nesre benzeyen ÅŸiiri, ÅŸiire benzeyen nesriyle bezeli hikâyeleri, günümüzde yazılanlardan bile daha diri, daha hayata yakındır.

KESÄ°N OLARAK NE ZAMAN YAÅžADIÄžI BÄ°LÄ°NMEMEKTEDÄ°R

Bazı araÅŸtırmacılar, Hz. Peygamberin çağında yaÅŸadığını söylerler ve eserleri içinde, bu fikirlerini destekleyen bölümler gösterirler. Bazı araÅŸtırmacılar, Uzun Hasan döneminde yaÅŸadığını savunurlar ve eserlerinde, Uzun Hasan’ın yaptığı savaÅŸları ve savaÅŸtığı kavimleri düşüncelerine kanıt olarak gösterirler. Bazı araÅŸtırmacılar da OÄŸuz Türklerinin masalcı ve destancısı olduÄŸuna inanır. Bu düşüncede olanlar, bugün elimizde mevcut 12 destan-hikâyesinden, kendi fikirlerini ispat edecek belgeyi bol bol bulurlar.

Eğer bir sanat eseri, her çağın insanlarının hayatlarına, düşüncelerine denk düşüyorsa, ölümsüz demektir. Dede Korkut destan-masalları, böylece gerçek bir sanat eseri olduklarını çağımıza kadar tazeliğini yitirmeden gelmeleriyle ispatlamışlardır.

Pertev Naili Boratav, Dede Korkut Masalları için İslâm Ansiklopedisi’ne yazdığı makalede, bu masalların 15. yüzyıla kadar sözlü aktarmalarla geldiğini ve 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlular tarafından yazıya geçirildiğini hatırlattıktan sonra, elimizde mevcut metinlerde iki ayrı dönemin olayları bulunduğunu işaret ediyor.

DEDE KORKUT MASALLARINI BÄ°R AKKOYUNLU OZAN ELE ALMIÅžTIR

Oğuz Türklerinin Sir-Derya kuzeyindeki (vatanlarında 9.-11. yüzyıllar arasında ge-çirdikleri hayatları, bu masal - destanlara yansımıştır. Birde bu masal - destanlar, yazıya geçirildikleri 15. yüzyılın Akkoyunlu beyliğinde oluşmuş olayları kapsamaktadır. Dede Korkut masallarının temeli, Oğuz Türklerinin hayatları üzerine oturtulmuştur ve bu dönemin örf, adet, gelenek ve yaşayış biçimlerini yansıtır ama aynı gelenek ve görenekleri yaşayışlarında sürdüren Akkoyunlular, masalları yazılı biçime sokarken, bazı hikâyeleri, o günlerin olayları üzerine oturtarak adapte etmişlerdir.

Dede Korkut masallarını kaleme alan Akkoyunlu Ozan, herhalde yüksek bir edebî bilgiye ve maharete sahipti. Belki kendi düşüncelerini de bu masallara katarak onları zenginleÅŸtirmiÅŸ, âdeta yeniden hayata kavuÅŸturmuÅŸtur. Vatikan Kitaplığı’ndaki en eski nüshasında “Korkut Ata AÄŸzından, Ozan Aydur” kaydının bulunması bunun kanıtıdır.

Dede Korkut’un hayatı üzerinde kurulmuÅŸ bir efsaneye göre, Dede Korkut, Afrika taraflarında doÄŸmuÅŸ, yaÅŸamış ve günün birinde kendisine bir mezar kazıldığını görmüştür. Ö-lümden kim korkmaz! Dede Korkut da bu mezardan ve mezar kazıcılarından kurtulmak için diyar diyar kaçmış, her gittiÄŸi yerde mezarını ve kazıcılarını kendisini bekler görünce daha da uzaklara gitmiÅŸ ve sonunda Sir-Derya nehrinin aÄŸzına yakın bir yere gelip hırkasını suya yatırmış ve burada tam yüz yıl yaÅŸamış.

Bazı önsözlerde, Dede Korkut’un Peygambere elçi gönderildiÄŸi yazılıdır. Bu eklemelerin, Türklerin Ä°slâmiyet’i kabul ettikleri yıllarda yapıldığı sanılıyor.

DEDE KORKUT’UN GÃœNÃœMÃœZE KADAR 12 HÄ°KAYESÄ° GELMÄ°ÅžTÄ°R

Dede Korkut, OÄŸuz Türklerinin “bilicisi” olarak tanınır. Nitekim kendisi: “OÄŸuz halkının başına hayır gelesini, ÅŸer gelesini dedim…” diyerek, söylediÄŸi hikmetlerle OÄŸuz Türklerine yol gösterdiÄŸini açıklıyor ve bir Åžaman olması ihtimalini kuvvetlendiriyor. Åžamanlar, aynı zamanda ozan oluyorlar, geçmiÅŸ zamanların hikâyelerini anlatıyorlar, gelecekten haber veriyorlardı.

Dede Korkut’un günümüze kadar gelen 12 hikâyesi ÅŸunlardır:

1—Derse Han oğlu Boğaç

2—Salur Kazan’ın evinin yaÄŸmalanması

3—Bay Büre beğ oğlu Bamsi Beyrek

4—Kazan oÄŸlu Uruz’un tutsak olması

5—Deli Dumrul

6—Kazılık Koca oğlu Yeğenek

7—Kanlı Koca oğlu Kan Turalı

8—Depe-Göz

9—Beğil oğlu İmren

10—Uşun Koca oğlu Zegrek

11—Salur Kazan’ın tutsak olması.

12—İç-oğuza, Taş-oğuzun başkaldırması

Bu hikâyelerin 8 tanesi, iç ve dış savaÅŸlara aittir. 2 tanesi aÅŸk macerasını dile getirir. 2 tanesi de mitolojiktir. Fakat hepsi birden, Türk dünyasını en gerçek biçimde yansıtır. Ãœstün bir anlatım gücü, destansı bir üslup, yaÅŸayan diri bir Türkçe ile Türk soyunun kahramanlığı, uygarlığı, ahlakı, dinî gelenekleri ve yaÅŸamları dile getirilir. Türk mitolojisinin kaynağı Dede Korkut masalları, destanlarıdır…