buzlu.org

Yazı, en genel tarifiyle, ağızdan çıkan seslerin, dolayısıyla sözcüklerin, kulak ya da jest yardımı olmaksızın, gözle görülebilen, bazen de dokunulabilen işaretler halinde biçimlendirilerek kaydedilmesini sağlayan araçtır.

İletişini Araçları ve Fikir Yazıları

İnsanoğlu varolduğundan beri, duygu ve düşüncelerini başka kişilerle paylaşabilmek için, çok çeşitli iletişim yolları bulmuştur. Bunların ilk örnekleri arasında, günümüzde dahi pek çok toplum tarafından kullanılan görsel işaretleri, yani ateş, duman ve ışığı ya da akustik işaretler olarak adlandırdığımız, davul ve ıslık çalmayı gösterebiliriz. Ancak bütün bunlar zaman ve alan açısından sınırlanmıştır. Yani mesaj verildikten hemen sonra kaybolurlar ve tekrar edilmedikleri sürece başa alınma olanakları yoktur.

Ayrıca, hepsi sadece az ya da çok birbirine yakın bölgede bulunan kiÅŸiler arasındaki iletiÅŸimde kullanılabilirler. Alan ya da zamanla kısıtlanmamış bir yol arama ihtiyacı, insanları çeÅŸitli nesnelerin belirli bir sıraya göre yanyana dizilmesinden oluÅŸan “nesne yazısı”, daha çok hayvancılıkta kullanılan “sayma çubukları”, yine belirli aralıklarla düğümlenmiÅŸ iplerden meydana gelen “quipu düğüm yazısı”, bir mesaj vermek üzere kaya üzerine yazılan veya çizilen resimler anlamına gelen, “petrog-ramlar ve petroglifler” gibi iletiÅŸim sistemlerine götürdü. Ancak bunlar da, nisbeten kalıcı olmalarına karşın, belirli durumlarda, kısıtlı sayıda mesajı iletebilirler ve daha önemlisi yanlış ya da farklı algılanma olasılıkları çok yüksektir.

Genel olarak “fikir yazısı” olarak adlandırdığımız bu sistemler içinde, kendine Eski Önasya Dünyası’nda geniÅŸ yayılım alanı bulan, token veya Latince adıyla calculi (hesap taÅŸları) adı verilen küçük kil semboller, yazıya geçiÅŸ sürecinde ayrı bir yer tutar. Kilden yapılıp, piÅŸirilerek sertleÅŸtirilmiÅŸ ve çoÄŸunlukla üzerleri ÅŸekillere ayrılmış, çeÅŸitli formlardaki bu calculi veya hesap taÅŸlarının her biri farklı bir nesneye karşılık geliyor ve ticareti yapılan malların türü ve ölçüsü hakkın da bilgi veriyordu.

Diyelim ki, Sümer’deki Uruk ÅŸehrinden biri, Elam’ın Susa kentindeki baÅŸka birine üç testi susam yağı göndermek istiyor. Bunun için Sümerli yaÄŸ yerine kullanılan sembollerden üç tane alıp, bunları bir ipe geçirerek baÄŸlıyor, bir baÅŸka kil topağı ile de mühürleyip, malının güvenliÄŸini saÄŸlıyordu. Bazen de bu sembolleri yumuÅŸak ve nemli bir kil topağıyla sararak, içi görünmeyen bir top haline getiriyor ve her tarafını mühürlediÄŸi bu topun üzerine içindeki sembol sayısı kadar da ÅŸekillerini basıyordu.

Malı getiren kiÅŸi, bu “makbuz”u Susa’daki kiÅŸiye iletmek zorundaydı. Böylece oradaki ticaret ortağı, ilk bakışta malın türü, miktarı ve gönderen kiÅŸi hakkında bilgi sahibi oluyordu. ŞüphelendiÄŸi bir durumda ise, topu kırarak, içindeki sembollerle elindeki malı karşılaÅŸtırabilirdi.

“Hesap taÅŸları”, çeÅŸitli diller kullanan toplumlar arasında, uzak mesafelerde anlaşılabilmesi nedeniyle, özellikle ticarette son derece kullanışlıydı. Bu sembollerin, daha sonra yazıya geçildiÄŸi dönemlerde de, aynı ÅŸekilleriyle kil tabletler üzerine çizilmiÅŸ olduÄŸunun saptanması ile, önemleri daha da artmıştır.