buzlu.org

Aşık Veysel (ÅžatıroÄŸlu) 1894 (H. 1310) yılının Mayıs ayında Sivas’ın Åžarkışla ilçesi’nin Sivrialan=Sivr’alan (Söbalan) köyünde dünyaya geldi. Anası Gülizar, O’nu koyun saÄŸmaktan dönerken yolda doÄŸurdu.

Veysel’in doÄŸduÄŸu Sivrialan köyü bir kısmı kayalık bir kısmı aÄŸaçlık bir dağın vadisinde yer alıyordu. Köy kıraç, verimsiz topraklara sahipti. Köylüler karasabanla çift sürer, kaÄŸnı ile sap, saman getirir, bir çift öküzle döven koÅŸarlardı çoÄŸu kez. YaÅŸam zordu köyde… Tarım ve hayvancılığa dayalı üretim biçimi, kır tipi hayat tarzı Anadolu’nun pek çok yerinde olduÄŸu gibi Sivrialan köyünde de hüküm sürüyordu… Ä°ÅŸte bu koÅŸullar içinde doÄŸduÄŸu köyünde yediyaşına kadar, koÅŸtu, oynadı, coÅŸtu, güldü Veysel… O yıl köyü kasıp kavuran çiçek salgınına Veysel’le birlikte iki kardeÅŸi daha yakalandı. KardeÅŸlerden ikisi o yılların aman vermeyen hastalığına, köydeki pek çok çocuk gibi yenik düştüler ve öldüler… Veysel ise sol gözünü kaybetti salgında… Anası Gülizar, babası Ahmet AÄŸa üç çocukla kalmışlardı çaresiz…

Hem Veysel hem de ailesi kaderlerine razı oldular. Ama kötü kader, Veysel’in yakasını bırakmayacaktı besbelli… Rivayet o ki: Bir gün babası inek saÄŸarken, Veysel babasının yanma gelir. Ters ve ani bir hareketinden ötürü orada duran öküzün boynuzu saÄŸ gözüne girer Veysel’in. O gözü de hemen orada akar, kör olur.

Veysel’in ailesi, kendi halinde, geçimini zorlukla temin eden yoksul bir köylü ailesiydi. O’nun tedavisi için ne maddi imkanları vardı, ne de yol yordam
biliyorlardı. Babası Ahmet AÄŸa, Veysel’in bu talihsizliÄŸine bir yandan üzülüyor, bir taraftan da ona yardım etmeye çalışıyordu. Veysel’in köyü Sivrialan, Emlek adı verilen, Türkmen köylerinden oluÅŸan bir yörenin içinde yer alıyordu. Emlek, aşıklarıyla ün salmış, pek çok aşık yetiÅŸtirmiÅŸ bir yöreydi… Dolayısıyla Sivrialan’a da sık sık bu yörenin aşıkları uÄŸrar sohbetler, muhabbetler, cemler yapılırdı. Veysel küçüklüğünden beri bu toplantılara katılır, yörenin aşıklarından deyiÅŸler dinler, onlar hakkında bilgiler alırdı. Bu tür muhabbetlere babası da meraklıydı. O da eski aşıkların deyiÅŸlerini söyler, bunlardan zevk alırdı. Veysel’in de ÅŸiire, saza, söze merakım keÅŸfeden Ahmet AÄŸa, oÄŸluna bir baÄŸlama yaptırdı. Veysel, ilk saz derslerini kendi köyünün usta sazcılarından Molla Hüseyin’den ve Çamşıhılı Ali AÄŸa’dan aldı. Ä°lk baÅŸlarda saz çalmakta ürkek davrandıysa da kısa zamanda kabuÄŸunu kırdı. Çalıştıkça sazını geliÅŸtirdi, daÄŸarcığına yüzlerce eseri aldı. Pir Sultan Abdal, Agahi, Sıtkı, Veli gibi usta aşıkların deyiÅŸlerini, sazıyla köyünde yapılan toplantılarda seslendiriyordu.

Aradan çok zaman geçti; Veysel delikanlı olmuÅŸtu artık. Babası Veysel’in evlenme çağının geldiÄŸini düşünüyordu. Bu düşüncesini kısa bir süre sonra hayata geçirdi ve akrabalarından Esma’yı Veysel’le evlendirdi. Veysel seviyordu karısını, fakat bu sevgi kıskançlığı da beraberinde getirdi. Ancak bu kıskançlık Esma’yı usandırmıştı. Sekiz sene evli durmuÅŸtu Esma; artık bu duruma dayanamayacağını anlayınca Hüseyin isimli bir delikanlı ile kaçtı. Esma Ana bu kaçış öyküsünü Sivr’alan köyünden yetiÅŸen araÅŸtırmacı GülaÄŸ Öz’e ÅŸu sözlerle anlatır: “Veysel çok huysuzdu. Bana geçim vermez, kıskanır dururdu. Gönlümle evlenmedim zaten. Onun huysuzluÄŸu gereksiz kıskançlığı beni kendisinden soÄŸuttu. Hüseyin yakın komÅŸumuzdu. Bize azap durdu, O’nunla anlaÅŸtık. Zaman zaman birlikte buluÅŸurduk. Veysel bunu sezinlemiÅŸ, hatta birkaç kez beni uyarmıştı. Zamanla bizim
kaçacağımızı bile düşünmüş, umudunu kestiÄŸi de olmuÅŸ. Hüseyin’le kaçtığımızda Bafra’ya ulaÅŸtık. ÇeÅŸmenin başında çoraplarımızı çıkartıp serinlensin istedik. Çorabımın uçunda beni rahatsız eden bir ÅŸeyler vardı. Elimi sokup baktığımda, bize bir ay yetecek kadar para çıktı. Bunu Veysel koymuÅŸta. Beni çok severdi. “Kaçarlarsa, periÅŸan olmasın” diyerek koyduÄŸunu düşündüm hep”.

Bu olaydan sonra Veysel daha çok içine kapandı. O sıralar arkadaşı Kürt Kasım Veysel’i yalnız bırakmıyor ona can yoldaşı oluyordu. Kürt Kasım, bir gün Veysel’e kendi memleketi olan Zara’ya gitmeyi teklif etti. Veysel için ele geçmez bir fırsattı bu. Kürt Kasımla düştü yola Veysel. Köyünden bu ilk çıkışında farklı insanlarla, deÄŸiÅŸik bir iklimle karşılaÅŸtı. Kürt Kasım da Veysel gibi saz çalıyor, türkü söylüyordu. Birlikte çok muhabbetlere katıldılar.

Kürt Kasım Veysel’e can yoldaşı olmak, saz çalıp türkü söylemekle kalmadı; Onun ikinci evliliÄŸi için de aracı oldu. Bir süre sonra Zara’daki Yalıncak Baba Türbesinin iÅŸlerini yapan Gülizar Ana ile Veysel’i evlendirdi.

Veysel bu olayların ardından köyüne döndü ve yaÅŸamına devam etti. O yıl anasını ve babasını ardı ardına kaybetti Veysel… Ardından çocukları oldu; hayatını onlara adadı. YaÅŸamına böylece sakin ve huzur içinde devam etti.. Ta ki 1931 yılı gelip çatıncaya kadar…

O yıllarda Ahmet Kutsi Tecer Sivas Maarif müdürüdür. Yakın arkadaÅŸlarıyla birlikte Halk Åžairlerini Koruma Derneğî’ni kurarlar(1931). Dernek üyeleri Sivas’ta bir “Halk Åžairleri Bayramı” düzenlemek fikrini kısa zamanda geliÅŸtirirler ve yaÅŸama geçirirler. Bayram süresince çalıp söyleyecek yerel müzikçileri ve aşıkları toplamak baÅŸlı başıa bir sorundur. Zira o yıllarda yerli sanatçılar bu günkü kadar rahatlıkla geniÅŸ kitleler önünde sanat uygulaması yapmaktan çekinirler. Halk Åžairleri Bayramını düzenleme komitesi Åžarkışla’nın Sivrialan Köyü’ne de uÄŸrar; iyi çalıp söyleyenleri tespit edip bayrama katılmalarını saÄŸlamak için… Heyet Veysel’in evine geldiÄŸinde Veysel karısına evde olmadığını söyletir. Katılmak istemez. Aslında çekinmektedir, hatta biraz da korkusu vardır. Zira devletin adamlarının onu soruÅŸturması, başına bir iÅŸ geleceÄŸi korkusunu uyandırır Veysel’de. Ancak Tecer’in ısrarları karşısında dayanamaz ve bayrama katılır. Veysel’i “aşık” yapacak, O’nu ilk önce kendi vilayetine, sonradan da tüm
yurda tanıtacak bu bayramı, folklor araÅŸtırmacısı ibrahim AslanoÄŸlu hazırladığı bir kitapçıkta şöyle anlatmaktadır: “Bayram 5 Kasım 1931 günü baÅŸlamış, üç gün devam etmiÅŸti. 15 aşığın katıldığı söyleniyorsa da bunların hepsi ÅŸair deÄŸildi. ÇoÄŸu sazcı ve hikayeci idi. Hatırlayabildiklerim ÅŸunlardır: Aşık Veysel, Revani Suzani, Aşık Süleyman, Karslı Mehmet, Hikayeci Ali Dayı, Aşık Müştak, Yarım Ali, Talibi, Yusuf, San’ati, Aşık Ali. Bunların içinde ÅŸair olarak Süleyman, Talibi, Revani, Suzani ve San’ati vardı. Veysel henüz ÅŸiir söylemeye baÅŸlamamıştı. Hepsi de o zamana göre tanınmamış kimselerdi”.

Ä°ÅŸte bu bayramla aşıklık mesleÄŸinin kapılarım aralayan Veysel’in kısa zamanda dili çözülür, çalıp-söylemeye baÅŸlar. Ãœzerine yüklenen (ya da isteÄŸiyle yüklendiÄŸi) misyonu yerine getirmek için yaÅŸamının son dönemlerine kadar çabalar durur. Yüzlerce ÅŸiir söyler, onlarca plak doldurur, eÄŸitmenlik (belletmenlik) yapar… Hakkında kitaplar, makaleler yazılır. Adından ve sanatından -yaÅŸarken ve öldükten- sonra bu kadar söz ettirebilen, bu denli ünlenmiÅŸ bir baÅŸka aşık var mıdır bilemiyorum. Her ne olursa olsun doÄŸanın o en acımasız kuralı, Veysel için de geçerlidir elbette… Yalnız bu kural bazen acı çektirerek, yataÄŸa düşürerek iÅŸler, iÅŸte Veysel de böyle bir dertle yataÄŸa düşmüştür. Onulmaz derdinin adı akciÄŸer kanseridir… Derdinin çaresizliÄŸini kendisi de bildiÄŸinden son günlerini köyünde geçirmek ister. 1930′larda “Sivr’alanlı Kör Veysel” olarak köyünden dışarıya -her yıl biraz daha geniÅŸleyen halkalar halinde- açılan “aşık”, 21 Mart 1973 günü Aşık Veysel ÅžatıroÄŸlu olarak yaÅŸamım yitirir. Veysel, 22 Mart günü sadık yari olan kara toprakla buluÅŸmuÅŸtur.

Aşık Veysel’in YaÅŸadığı Çevre ve YetiÅŸme KoÅŸulları

Aşık Veysel’in yaÅŸam öyküsünde de belirtildiÄŸi gibi Sivas (Åžarkışla) ve çevresi zorlu doÄŸa koÅŸullarına sahiptir. 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın baÅŸlarında bu çevrede var olan sosyal yapıyı da hesaba katacak olursak, Aşık Veysel’in yaÅŸadığı (en azından 40 yaşına kadar) yılların Åžarkışla’sı çeÅŸitli zorluklarla doludur. Yol, ulaşım için araç, iletiÅŸim araçları, elektrik vs. o yıllarda bugünkü kadar rahat ulaşılabilen hizmetler deÄŸildir. Hele Sivrialan köyünde bunları bulmak imkansızdır…

İçe kapanık üretim ve tüketim ilişkilerinin bitmek tükenmek bilmeyen kısır bir
döngü içinde sönüp gittiği dönemlerdir o yıllar. Bu da yetmiyormuş gibi
yoksulluk, kıtlık, savaÅŸ ülkeyi kırıp geçirmektedir. Veysel’in gençliÄŸi, 1. Dünya
Savaşı yıllarına rastlar. Elbette gözünden ötürü askere alınmaz ama tüm Anadolu gibi o da savaşın sıkıntısını, zorluklarını büyük ölçüde çeker…

Aşık Veysel’in köyü Alevi-BektaÅŸi inanç ve kültürüne mensup bir Türkmen
köyüdür. Özellikle kış aylarında Aleviliğin gereği olarak Ayin-i cemler yapılır.
Dedeler gelir, muhabbet edilir; köylünün görgüsü yapılır… Bu toplantılarda, mistik bir evrene yolculuk yapıldığı gibi, toplantının bir kısmında da dünya iÅŸlerine deÄŸinilir. MürÅŸitler, dedeler konuÅŸur; talipler dinler. Pek çoÄŸu tasavvuf
terimleriyle dolu olan deyişler okunur, zakirler sazlarıyla söze eşlik ederler. Küçük çocuklar ve gençler bu toplantıların bazı kısımlanna katılarak büyüklerin söylediklerini dinlerler. Gelenek bu yolla aktarılır. Onlar da ileride toplantının asıl üyesi olmak için çaba sarf ederler.

Cemlerde çalınıp söylenen deyişler, duvazlar, semahlar zaman zaman didaktik
bir üslupla söylense bile ve çoğu kez insanı duygusal bir dünyaya götüren coşkulu eserlerdir. Toplantının ilerleyen saatlerinde lokmalar yenir sonrasında da kadınlı-erkekli hep birlikte semahlar dönülür. Alevi-Bektaşi inanç ve kültürünün bir gereği olarak kadın da yaşamın içinde aktif rol alır. Bu toplantılar yılın belirli aylarında (bilhassa kışın) yapılır.

Veysel’in mensubu olduÄŸu toplum, dolayısıyla yaÅŸadığı köy her yıl bu türden
toplantılara sahne olur. Sivrialan’ın da içinde bulunduÄŸu bu bölgeden (Emlek
Yöresi) yetişen ünlü aşıklar vardır. Kemler, Aşık Veli, Aşık Hüseyin, Agahi,
Ali İzzet Özkan, Devrani, Talibi, Veyseli (19. yüzyıl aşıklarından), Kul
Sabri bu yörenin aşıklarından yalnızca birkaçıdır. Veysel bu aşıkların bazılarıyla
tanışır; onlarla arkadaşlık yapar. Bir kısmını tanıma fırsatı bulamaz ama, onların da deyişlerini dinler, sözleriyle pişer.

Daha sonra da ele alacağımız gibi Veysel’in aşık olarak tanınmasında hatta aşıklık yapmasındaki temel neden, hiç kuÅŸkusuz ilk baÅŸta dışarıdan gelen istek ve o zamanki uygun koÅŸullardır; bununla birlikte o’nun duygu dünyasını besleyen, geleneksel kültürünü aldığı bu çevreyi de gözardı etmemek gerekir.

Aşıklık Geleneği ve Aşık Veysel

Anadolu’nun dört bir tarafında karşımıza çıkan ellerinde sazı dillerinde sözü kendilerinîn veya baÅŸkalarının deyiÅŸlerini çalan ve söyleyen aşıklar, geçmiÅŸte olduÄŸu gibi günümüzde de yüklendikleri veya üzerlerine yüklenen misyonu yerine getirmeye çalışan yerli bir sanatçı tipidir. Eski çaÄŸlarda hekimlik, büyücülük, müzisyenlik, din adamlığı vs. görevleri yüklenen bu kimlikteki insanların çaÄŸlar ilerledikçe toplum içinde üstlendikleri rol de deÄŸiÅŸmiÅŸ, 15. ve 16. yüzyıllardan sonra özel bir aşık tipi Anadolu coÄŸrafyasındaki yerini alarak iÅŸlevini sürdürmüştür. Kendi içinde çeÅŸitli teknik ve tavır özellikleri geliÅŸtiren aşık edebiyatının ve aşık müziÄŸinin estetik bakımdan geliÅŸmesi de bu dönemde olmuÅŸtur. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın baÅŸlarından itibaren dünyadaki deÄŸiÅŸen yaÅŸam koÅŸulları, iletiÅŸim, insan iliÅŸkileri ve ülke Ä°iiÅŸkileriyle birlikte aşıkların da toplumsal rollerinde dolayısıyla iÅŸlevlerinde yer yer deÄŸiÅŸiklikler görülmüştür. 20. yüzyılın baÅŸlarından itibaren Anadolu coÄŸrafyası üzerinde yaÅŸayan Türkmen aşık tipinin gezginci yanı kısmen azalmış, deÄŸiÅŸen sosyal, siyasal ve kültürel olaylar üzerindeki etkisi ve duyarlılığı ise artmıştır.

1900′lü yılların ilk çeyreÄŸinde Anadolu toprakları üzerinde cereyan eden olaylar
ve bu olayların sonucunda karşı karşıya kalınan siyasal durumun Cumhuriyet
rejimini doÄŸurması, ulusal kimlik hareketlerinde en önemli taşıyıcı ve tamamlayıcı unsur olan aşıkların bu rejime büyük ilgi duymaları sonucunu getirmiÅŸtir. Osmanlı imparatorluÄŸu döneminde -zaman zaman tekke kültürü içerisinde yer almış olsalar ve büyük ÅŸehirlerin çeÅŸitli muhitlerinde ve asker ocaklarında farklı bir görünüm sergileseler dahi- köylü kültürünün bir parçası olarak görülen aşıklar, Cumhuriyetin kendileri için bir çıkış yolu olacağım kısa zamanda fark etmiÅŸlerdir. “Köylü memleketin efendisidir” sözünden güç alarak, kentli olma, medeniyetle bütünleÅŸme yolunda kısa zamanda büyük atılımlar yapılacağı ümidi, aşıklarda sürekli var olmuÅŸtur. Bu bakımdan yönetimin onlara verdiÄŸi/yüklediÄŸi görevleri yine toplum adına kullanarak yeni rejimi desteklemekten geri durmamışlardır.

Cumhuriyet bir noktada sosyal değişim ve dönüşüm projesini sembolize
ettiğinden bu değişimin temel parametreleri aşıkları da etkilemiştir. Aşıkların
dünyaya bakışları, yaşamı sorgulayış biçimleri, ülke sorunlarım irdeleme
yöntemleri bu dönüşümün içerisinde yeniden ele alınmış ve aşıklar bu
dönüşümden iki taraflı etkilenen kısım içerisinde yer almışlardır: Aşıklar hem
halka yeni yönetimin faaliyetlerini anlatarak daha fazla sevilmesini sağlıyorlar,
hem halkın sorunlarım yönetime ileterek tanıyıp tanıtma ortamım oluÅŸturmuÅŸlar, hem de kendi iç dünyalarındaki deÄŸiÅŸimi yaÅŸamaya çalışmışlardır. Artık ayağı çarıklı deÄŸil iskarpinli; yelekli deÄŸil kravatlı; kasketli deÄŸil fötrlü aşık tipiyle karşı karşıyadır köylüler ve ülke insanı…

Bu genel değerlendirmenin daha pek çok sosyal olguya indirgenmesi mümkünse
de biz burada daha fazla ayrıntıya girmeden yukarıda ele almaya çalıştığımız bu
dönem ve bu dönemin yetiÅŸtirdiÄŸi aşık tipinin belirgin siması Aşık Veysel’e
getirmek istiyoruz sözü. İşte Aşık Veysel böylesi bir dönemde bir kısım fikir ve
sanat adamının “halkçı” görüşleri doÄŸrultusunda Anadolu’yu anlama gayretleri
sırasında keÅŸfedilmiÅŸ “özel” bir aşıktır. Daha önce de sözünü ettiÄŸimiz Halk
Åžairlerini Koruma DerneÄŸi’nin 1931 yılında Sivas’ta düzenlediÄŸi Aşıklar Bayramı, düzenleyenler bakımından Veysel’in keÅŸfedildiÄŸi bir organizasyon, Veysel bakımından ise dışa açılmanın bir vesilesi olacaktır. Bu Veysel için öylesine önemli bir olaydır ki, o güne deÄŸin elinde sazı yöresinin türkülerini ve eski aşıkların deyiÅŸlerini söyleyen yerel sanatçı tipinden çıkıp, “aşık” kimliÄŸine geçiÅŸin sürecini belirlemektedir. Veysel’i aşık yapan elbette ki tek başına Aşıklar Bayramı deÄŸildir. Bu organizasyon yalnızca bir vesiledir. Aşık Veysel’in iç çeliÅŸkileri, yaÅŸama dair beklentileri, daha önce yaÅŸadığı dramatik olaylar, O’nun duygu dünyasını geliÅŸtirmiÅŸ, belki de o güne gelene kadar olgunlaÅŸmasını saÄŸlamıştır.

Bizim burada kastettiÄŸimiz aşık, kendi deyiÅŸlerini (ÅŸiirlerini) yazan veya söyleyen yerli halk sanatçısı tipidir. Zira Anadolu’nun çeÅŸitli yerlerinde aşık diye anılan
-Veysel’in daha önce yaptığı gibi- yöresindeki eski ve yeni aşıkların deyiÅŸlerini seslendiren, halk türkülerini çalan ve okuyan kiÅŸiler de vardır. Anadolu yarımadasında karşımıza çıkan aşıkların bazı özellikleri Veysel’de yoktur. ÖrneÄŸin Veysel “atışma” yapmaz, “muamma” çözmez, “leb-deÄŸmez” söylemez, gördüğü rüya sonucunda pir elinden dolu içip dili çözülmemiÅŸtir… Ancak aşık tipinin en temel iki özelliÄŸini eksiksiz uygular: Kendisinin veya baÅŸkalarının
deyişlerini sazı eşliğinde çalar ve okur.

BildiÄŸimiz kadarıyla Aşık Veysel bir tekke eÄŸitimi de almamıştır. Küçük yaÅŸlarında ona saz öğreten ustasından baÅŸka, aşıklık mesleÄŸini öğrendiÄŸi bir ustası da yoktur. O Anadolu’nun ortasındaki bir köyde, kendi sosyal çevresinin oluÅŸturduÄŸu ÅŸartlar ve iç dünyasının yönlendirmesiyle yetiÅŸmiÅŸ bir köylü aşıktır.
Åžiirlerinde köy ve çevresinin sosyal yapışma iliÅŸkin örneklere bolca yer verir. Bunu biraz daha ileri götürerek yurt genelindeki çoÄŸu olayda köyü ve köylüyü temel alarak fikir beyan eder. Ancak -daha sonraki bölümde bu konuya deÄŸineceÄŸimiz gibi- tüm bu olayları iÅŸleyen/içeren ÅŸiirlerinde, yöneten ve yönetilen arasındaki çeliÅŸkiye dair eleÅŸtirel bir yön bulmak çok zordur. Çünkü dönemin entellektüelleriyle ve devlet erkanıyla, dolayısıyla rejimle ve onun ideolojisiyle sıkı iliÅŸkileri vardır Veysel’in. Tüm bu yönleriyle onu “modern bir aşık” olarak tanımlayanlara karşın, bir gerçek vardır ki, o da, teknik bakımdan Aşık Veysel geleneksel yapıya sıkı sıkıya baÄŸlı bir kiÅŸidir. Aşık ÅŸiiri geleneÄŸin tüm ÅŸekil özellikleri Veysel’in ÅŸiirlerinde görülür. Veysel ÅŸiirlerinde hece veznini ve bu
veznin 8′li ve 11′li kalıplarım kullanır. Yerli ağız, O’nun deyiÅŸlerinde bütünüyle
yer almaktadır. Anlatım tekniği geleneksel çizgiden zaman zaman ayrılıyor hissini uyandırsa da hiçbir zaman geleneğin dışına çıkmamıştır. İşte tüm bu unsurları bir bütün halinde ele aldığımızda, Veysel geleneksel bir aşık tipini yansıtır bizlere. Hemen belirtmekte yarar vardır ki şeklen geleneksel çizgisini
sürdürmektedir (ya da kopamamaktadır bundan) fakat gelenekçi bir aşık deÄŸildir o. Geleneklerin kendi toplumunu nasıl yüzyıllar boyu esir ettiÄŸini ÅŸiirlerinde sıklıkla dile getirir. Kendi bildiklerini (veya doÄŸru bildiklerini) anlatmak ve bir ölçüde de geçimini temin etmek için düşer yollara. Köyden köye, ÅŸehirden ÅŸehire dolaşır durur memleketi… Önceleri yanında Ä°brahim adlı bir arkadaşı vardır;

1940′a kadar onunla gezerler. Daha sonra köylüsü Küçük Veysel (Erkılıç) adlı
bir genç arkadaşı ile dolaşırlar yurdu. Küçük Veysel o’nun hem can yoldaşıdır
hem de meslek arkadaşıdır. Her gittikleri yerde birlikte çalar çağırırlar. Fikirleri de uyar birbirlerine, sesleri de… Küçük Veysel yaÅŸama genç yaşında veda edince Veysel yalnız kalır. Son zamanlarına kadar o’na yolculuklarda eÅŸlik eden oÄŸlu Ahmet ÅžatıroÄŸlu olmuÅŸtur.

Veysel’in gözlerinin görmemesi de o’nu gelenek içinde ayrı bir yerde
deÄŸerlendirmemizi zorunlu kılmaktadır. Bizde, gözleri görmeyen aşıkların gelenek içinde nasıl bir yer oluÅŸturduklarım inceleyen bir araÅŸtırmanın varlığından haberdar deÄŸiliz. Fakat amaların sanat yetenekleri konusunda ileri olduklarım, iç dünyalarındaki coÅŸkuların geleneksel kalıplarla birleÅŸtiÄŸinde ne kadar baÅŸarılı bir halk sanatçısı tipinin ortaya çıktığım da biliyoruz. Bu konu da Mahmut Ragib Gazimihal’in “Kör Halk Åžairleri” baÅŸlıklı yazısından bir kesiti buraya almanın yararlı olacağı kanısındayız:

“Halk sazcılığında körlerin her çaÄŸda terdhan tanınıp faaliyet gösterdiklerine dikkat edenler, keyfiyeti sadece pratik sebeplerle izaha kalkışabilirler: Mesela tesettürlü kadınlarının düğün dernek toplantılarında kör sazendeler erkek de olsalar iÅŸ görebildikleri için aranıyorlar diyebilirler(…) Bu türlüden inhisarlar, Avrupalı kör musiki virtüozlarının deÅŸifre ederek takımda çalamamak yüzünden solist yoluyla yetinmelerine benzer. Fakat usta bir kör divan aşığı çalgıcılık zümresiyle bir tutulamazdı. Onun hafızası kütüphane gibi, sazı vecit gibi, kendisi safiyetiyle ruhen melek gibi olur. Sazı onun için her ÅŸeydir: ArkadaÅŸ, eÅŸ, teselli, ümit, ifade-i aÅŸk… Dinleyicilerin karşısındayken herkesi susturan, gönüllere hükmeden, kendini herkesin üstünde hisseden saygıdeÄŸer bir sihirbaz olur. Gördüğü iÅŸin ilahi derinliÄŸine kendi nezahatına inandığı kuvvette güvenir. Bizler böylesine üstünlüğün neslimizdeki eÅŸsiz timsalini! Aşık Veysel’in sanatında görüyor, saygıyla karşılıyoruz”.

Aşık Veysel’in aşıklık geleneÄŸi içinde önemli bir yer oluÅŸturan “Alevi aşıklar”
arasında da özel bir konumu vardır. Alevi kültürü içinde yetiÅŸmiÅŸ olması o’nun
duygu dünyasını hiç kuşku yok ki direkt etkilemiştir. Ancak o, ne Aleviliğini ne
de Aleviliği -birkaç örnek hariç- deyişlerinde işlememiştir. Bunu kendisinin o
dönemin koÅŸullarında “ayrılıkçı” deÄŸil “birleÅŸtirici” bir kimlik taşıma misyonuna baÄŸlamak mümkündür. Albüme alınan eserlerde de görüleceÄŸi gibi Alevi kültürünün “Mersiye” (Kerbela için), “Semah” gibi türlerindeki bazı örneklerini -usta malı eserler olsa da- seslendirmiÅŸtir. Ancak Alevi-BektaÅŸi edebiyatının en karakteristik temalarından olan “Duvaz-Ä°mam”, “Kerbela mersiyesi”, “Hz. Ali Natı”, “Miraçlama”, vs. türlere örnekler vermediÄŸini -bu türden ÅŸiirleri varsa da- en azından bunların yayımlanmadığını biliyoruz.

Aşık Veysel’in aşıklık geleneÄŸi içindeki konumunu yukarıda kısaca ele almaya
çalıştıktan sonra, şimdi de aşıklığı üzerinde yapılan tartışmalara ve görüşlere
kısaca deÄŸinelim: Hemen belirtmekte yarar vardır ki bunlar daha çok Veysel’in
ölümünden sonra ortaya çıkan, bilimsel bir üslup ve yöntem izlemekten ziyade,
duygusal ve ideolojik yanı ağır basan yazılardır ve bu perspektifle
deÄŸerlendirilmelidir. Bu yazılardan ilki folklorcu Cahit Öztelli’ye aittir. Öztelli
şöyle diyor yazısında: “…bir sanatçıda her ÅŸeyden önce sanat gücüne bakılır. DeÄŸeri ona göre biçilir. Konuları ne olursa olsun, söyleyiÅŸ biçimine, diline, sazına güzelliÄŸi getiriÅŸine bakılır. Bu bakımdan Veysel’e güçlü ozandır demeye hak kazandıracak yanı çok azdır(…) Onun dostlarına bu yargılar belki acı gelecektir, ama ne yapalım ki gerçek budur. Veysel çok ÅŸiÅŸirilmiÅŸ bir balondu.”.

Prof. Dr. Faruk Kadri TimurtaÅŸ ise şöyle demektedir: “…aşık geleneÄŸinin son ve
büyük temsilcisi ise Aşık Veysel’dir. (…) Aşık Veysel’in bir büyük tarafı da aşırı
cereyanlara kapılmamasıdır. Bazı aşık geçinen kimseler saz ve sözlerini sosyalizmin, marksizmin emrine vermiÅŸler ve yok olup gitmiÅŸlerdir. O saz ve sözünün haysiyetini korumasını bilmiÅŸtir. Bir zümrenin deÄŸil, milletin ÅŸairi olması bu sebepledir. Veysel milletin ve vatanın bütünlüğüne inanan, bunu dile getiren aşıktır. Devrimizin en büyük “aşık”ı olarak edebiyat tarihimizde mümtaz bir yer alacaktır.”.

DoÄŸan Hızlan ise ÅŸu sözlerle betimliyor Aşık Veysel’i: “Halk ÅŸiiri geleneÄŸinin son
temsildsi Aşık Veysel öleli dört yıl oldu. Aradan geçen dört yıl ÅŸu deÄŸerlendirmeye götürüyor bizi. Aşık Veysel’den sonra halk ÅŸiiri geleneÄŸi noktalandı.”.

Tuncelili Aşık Zamani ise Veysel’in ölümünden sonra yapılan heykelinin açılışında ÅŸu deyiÅŸi söylemiÅŸ;

Çok dokundu mızrap ile tellere
Bozuk perdeleri görmedi Veysel
Ağıt yaktı bülbül ile güllere
Dikene elini sürmedi Veysel

Ağlayıp sızladı derdini döktü
Vurdular basma, boynunu büktü
Çobandı aÄŸanın koy’nunu güttü
Ver benim hakkımı demedi Veysel

Balta sapı için çattı hırsıza
Dür, demedi sömürücü arsıza
Vatandaş muhtaçken ekmeye, tuza
Bunun nedenini sormadı Veysel

Der Zamani, Veysel büyük ozandı
Halkın değil, kendi derdin yazandı
Sözü hançer iken kaçıp saklandı
Zalimin basma vurmadı Veysel

Bu türden yazılan ve söylenenlerin sayışı daha da arttırılabilir. Görülen odur ki
bu yazılanların/söylenenlerin tümü acele ile kaleme alınmış duygusal ve popüler
yazılardır. Hiçbir bilimsel analiz yapılamadan 1970′li yılların “tozu dumanı”
içerisinde heyecanla yazılmışlardır.

İlginç yan şudur ki bu türden fikirleri bu gün dahi dile getiren kişiler vardır. Bu
tür yazıların içinde doğruluk payı yok değildir. Elbette Aşık Veysel fenomeninin
tüm yönleri sosyal, siyasal, edebi, müzikolojik vs. analizler yapıldığında ve
bütüncül olarak ele alındığında anlaşılabilecektir. Böylelikle geleneğin içindeki
Aşık Veysel’in sanatsal ideolojik, felsefi yönleri daha rahat ortaya konulmuÅŸ
olacaktır.