buzlu.org

Arkeoloji bir bilim dalı olarak, XIX. yüzyıldan beri kendi içinde tarihsel geliÅŸim ve deÄŸiÅŸim geçirerek, diÄŸer bilim dalları arasında yerini almıştır. Eski toplumların bütün yapıp etmeleri (beslenme tarzları, ürettikleri ürünler, savaÅŸları…) maddi kalıntıları, maddi kalıntılara baÄŸlı olarak iliÅŸkileri… vb. arkeolojinin konusunu oluÅŸturur. Bu yüzden arkeolojinin uÄŸraÅŸtığı, ele aldığı bütün sorular ve sorunlara “arkeolojik metin” diyebiliriz. O halde öncelikle arkeolojik bir metnin yorumlanmasının ne olup olmadığı ve arkeolojik yorumlamanın niteliÄŸini incelememiz gerekiyor.

Arkeologun arkeolojik metinle arasındaki tarihsel uçurumun varlığı, yorumu kaçınılmaz bir hale getirir. Ama hemen belirtmemiz gerekir ki; yorum sadece tamamlanmamış parçaları tamamlamak için yapılan bir uygulama deÄŸildir. Yorum; arkeolojik metni anlamlandıran, metnin konuÅŸmasına kulak veren ve ona katılan bir uygulamadır. Öte yandan en betimleyici, iÅŸlevsel açıklamalar bile belirli bir zihinsel iÅŸlemden (çeviri, analoji, düzenleme, sınıflama…) geçtiÄŸinden dolayı yorumlamanın kaçınılmaz olduÄŸu söylenebilir. Yorumlamada bizim “görme ve algılama” biçimimiz, yargılarımız önemli rol oynar. Böylelikle yorumlamanın epistemolojik yönüne deÄŸinmiÅŸ oluruz.

Yorumun kendine ait işleyişi ve yasası vardır. Bir arkeolojik metne uygulanırken de bunlar işlemeye devam eder. Örneğin; bir çanak-çömlek parçası bulduğumuzda bunun öküzlere takılıp toprağı eşmekte kullanıldığını söyleyemeyiz.

Arkeolojik yorumlamayı eş süremli ve art süremli yorumlama olarak inceleyebiliriz. Eş süremli yorumlama; içine betimlemeyi-açıklamayı da alarak arkeolojik buluntu öğelerin kendi içinde gelişimsel, değişimsel ve ilişkisel düzeylerini yorumlama uygulamasıdır. Art süremli yorumlama ise; arkeolojik bir metnin yöntembilimsel-kuramsal olarak diğer bilim dallarının yardımıyla yorumlamaya girişme çabasıdır. Bugün jeomorfolojiden antropolojiye kadar birçok bilim dalları arkeolojiye yardım etmekte. Tüm bu bilim dallarının yardımından elde edilmeye çalışılan amaçsa, arkeologun arkeolojik bir metni daha sağlam verilerle yorumlamaya girişmesi olabilir.

Yoruma bir katkı saÄŸlayabileceÄŸini düşündüğümüz dilin tanıklığına deÄŸinelim: Ferdinand de Saussure, dilin, insanbilime, tarihöncesi bilimine pek de aydınlatıcı bilgiler saÄŸladığına inanmaz: “…Dil ortaklığına bakarak kan birliÄŸi bulunduÄŸu sonucuna varılabileceÄŸi, bir dil ailesinin insanbilimsel bir aileye denk düştüğünü sanmak yanılgı olur…”

Farklı toplumların aynı dili konuştukları, farklı dillerin aynı toplum içinde konuşulduğu tarihsel bir olgu olarak gözlemlenebilir. Ayrıca dilin türsel özelliği olan morfo-sentaksına bakarak, toplumun nesneleri düzenleyiş biçimini ve sıralayışını öğrenemeyiz. Latince, Grekçe gibi belirli bir söz dizim kuralı olmayan dilleri konuşan toplumların, nesneleri gelişigüzel düzenlediğini, nesnelerin gelişimsel ve değişimsel durumlarının bu yönde ilerlediğini söyleyemeyiz. Dil söz konusu olduğunda paradoks gibi görünen durumlar ortaya çıkar.

Mircea Eliede eski toplumlarda Ãœretim araç ve gereçlerinin kullanımını kısaca nesnelere iliÅŸkin tutumun “mitler” aracılığıyla yani dil sayesinde aktarıldığını söyler. aynı biçimde Vladimir Propp folklorun gerçeklikten kaynaklandığını ve bir “gerçek” olduÄŸunu belirtir. Dil belirli bir yoruma ulaÅŸtığında nesnelere iliÅŸkin tutum ve davranışın aktarıcısı olur.

Gerçekten de bugünkü tüketim mantığımızın, nesnelere bakış açımızı değiştirmediğini söylemek saçma olurdu. Tüm bunlardan çıkan sonuç; arkeolojik bir metnin çok bilinmeyenli denklem gibi olduğu, konuya nasıl bakarsak bakalım bazı öğelerin karanlıkta kaldığını söyleyebiliriz. Zaten arkeoloji bu karanlık noktaları aydınlatmak için kazmıyor mu?

Hans George Gadamer’in hayatı boyunca cevap aradığı “Bir metni anlamak ne demektir?” sorusunu, biz “Bir arkeolojik metni anlamak ne demektir?” ÅŸeklinde tekrar sorabiliriz. Soruya baÅŸladığımız yer, arkeolojinin topraÄŸa ilk çapa vurduÄŸu yerle aynı.