buzlu.org

Sakalar dönemine âit Alp Er Tunga ve ÅŸu olmak üzere iki destan tesbit edilmiÅŸtir. Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzyılda yaÅŸamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır. Alp Er Tunga Orta Asya’daki bütün Türk boylarını birleÅŸtirerek hâkimiyeti altına almış daha sonra Kafkasları aÅŸarak Anadolu Suriye ve Mısır’ı fethetmiÅŸ ve Saka devletini kurmuÅŸtur. Alp Er Tunga’nın hayatı savaÅŸlarla geçmiÅŸtir. Uzun süre mücadele ettiÄŸi Ä°ranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev ‘in davetinde hile ile öldürülmüştür.

Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bu mücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem İranlılar arasında yaşatılmıştır.

Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot’ta Madyes, iran ve islâm kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır. Orhun Yazıtlarında “Dokuz OÄŸuzlar” arasında “Er Tunga” adına yapılan “yuÄŸ” merasiminden söz edilmektedir. Turfan ÅŸehrinin batısında bulunan “Bezegelik” mabedinin duvarında da Alp Er Tunga’nın kanlı resmi bulunmaktadır. “Divan ü Lügat-it Türk” ün yazarı KaÅŸgarlı Mahmud’a ve ” Kutadgu Bilig” yazarı Yusuf Has Hacip’e göre “Alp Er Tunga” iran destanı “ÅŸehname” deki büyük ve efsanevî Turan hükümdarı “Efrasiyab”dır.

Divan ü Lûgat-it Türk’de Turan hükümdarlığının merkezi olarak “KaÅŸgar” ÅŸehri gösterilmektedir. islâmiyeti kabul etmiÅŸ olan Karahanlı devleti hükümdarları da kendilerinin “Efrasyap” sülalesinden geldiklerine inanmışlar ve bunu ifade etmiÅŸlerdir. MoÄŸol tarihçisi Cüveyni de Uygur devletinin hükümdarlarının da Efrasyap soyundan olduÄŸunu yazmaktadır.

Åžecere-i Terakime’ye göre Selçuklu Sultanları kendilerini Efrasyab soyundan kabul ederlerdi. Rusların Yakut adını verdiÄŸi Türk gurup aslında kendilerine Saka dediklerini söylemiÅŸlerdir. Tarih içinde kaybolduÄŸunu düşündüğümüz Saka Türklerinin az da olsa bir bölümünün bugün hayatiyetlerini sürdürmeleri pek çok meselenin yeniden araÅŸtırılarak doÄŸruların ortaya çıkmasına yardımcı olabilecektir. Tarihçi Mesudî de M.S.7. yüzyılın başındaki Köktürk hakanının “Efrasyab” soyundan olduÄŸunu yazmaktadır.

Bütün bu bilgilerden hareketle “Tunga Alp” le ilgili efsanelerin Kök Türklerden önce doÄŸu ve orta TiyanÅŸan alanında yaÅŸayan Türkler arasında meydana geldiÄŸini ve bu destanın daha sonraları Kök Türk ve Uygurlar arasında yaÅŸayarak devam ettiÄŸini göstermektedir.

Alp Er Tunga destanının metni bu güne ulaşamamıştır. Bir kısmından yukarıda bahsettiğimiz kaynaklarda bu değerli Saka hükümdarı ve kahramanı hakkında bilgiler ve bir de sagu (ağıt) tesbit edilmiştir:

Alp Er Tunga Öldü mü
Dünya sahipsiz kaldı mı
Korkak öcünü aldı mı
Şimdi yürek yırtılır

Felek yarar gözetti
Gizli tuzak uzattı
Beylerbeyini kaptı
Kaçsa nasıl kurtulur
Erler kurt gibi uludular
Hıçkırıp yaka yırttılar
Acı seslerle bağırdılar
Ağlamaktan gözleri kapandı

Beğler atlarını yordular
Kaygı onları durdurdu
Benizleri yüzleri sarardı
Safran sürülmüş gibi oldular

Kutadgu Bilig’de “Alp Er Tunga” hakkında ÅŸu bilgi verilmektedir: ‘EÄŸer dikkat edersen görürsün ki dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. Bu Türk beyleri arasında adı meÅŸhur ikbali açık olanı Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi. Ne seçkin, ne yüksek, ne yiÄŸit adam idi ; zaten âlemde ferasetli insan bu dünyaya hâkim olur’.

Ä°ranlılar ona Efrasiyap derler; bu Efrasiyap akınlar hazırlayıp ülkeler zaptetmiÅŸtir. Dünyaya hâkim olmak ve onu idare etmek için pek çok fazilet, akıl ve bilgi lâzımdır. Ä°ranlılar bunu kitaba geçirmiÅŸlerdir. Kitapta olmasa onu kim tanırdı.” Bugünkü bilgilerimize göre Alp Er Tunga ile ilgili en geniÅŸ bilgi Ä°ran destanı ÅŸehname’de tesbit edilmiÅŸtir.

Åžehnamenin baÅŸlıca konularından biri Ä°ran -Turan savaÅŸlarıdır. Bu destana göre en büyük Turan kahramanı önce ÅŸehzade sonra hükümdar olan Efrasyap’tır. ÅŸehname’deki Alp Er Tunga ile ilgili bilgiler şöyle özetlenebilir: “Turan ÅŸehzadesi Efrasyap babasının isteÄŸi üzerine Ä°ran’a harp açtı. iki ordu Dihistan’da karşılaÅŸtılar. Boyu servi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Efrasyap, iranlı’ları yendi. iran padiÅŸahı Efrasyap’a esir düştü. Ä°ran’ın ilk intikamını o zaman Ä°ran’a baÄŸlı olan Kabil PadiÅŸahı Zal aldı. Zal baÅŸarılı olmasına raÄŸmen Ä°ran ÅŸahının öldürülmesini engelleyemedi.

Efrasyab Ä°ran’ı ele geçirmek için yeni bir savaÅŸ açtı. Ä°ran’ın yetiÅŸtirdiÄŸi en büyük kahramanlardan Zal oÄŸlu Rüstem Efrasyab’ın üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal oÄŸlu Rüstem arasında bitmez tükenmez savaÅŸlar yapıldı. Ä°ran tahtında bulunan Keykâvus, hem oÄŸlu SiyavuÅŸ’u hem de Zal oÄŸlu Rüstem’i darılttı. SiyavuÅŸ Efrasyap’a sığındı . SiyavuÅŸ’un Turan’da bulunduÄŸu sırada evlendiÄŸi Türk beyi Piran’ın kızından bir oÄŸlu oldu. SiyavuÅŸ oÄŸluna babası Keyhusrev’in adını verdi.

Efrasyab uzun yıllar Turan’da hükümdarlık etti. Ä°ran’lalar SiyavuÅŸ’un oÄŸlu Keyhusrev’i kaçırarark iran tahtına oturttular. Keyhusrev ZaloÄŸlu Rüstem’le iÅŸbirliÄŸi yaptı ve Turan ordularını yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca savaÅŸtılar. Sonunda ordusuz kalan Efrasyap Keyhusrev’in adamları tarafından öldürüldü.

Åžehnamede Efrasyap adıyla anılan Turan hükümdarı Alp Er Tunga’nın Ä°ran hükümdarlarına sık sık yenildiÄŸi anlatılmaktadır. Ancak iran Turan savaÅŸlarında iran hükümdarları sürekli deÄŸiÅŸmiÅŸ 140 yıl yaÅŸadığı rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleye devam etmiÅŸtir. Bu durum Efrasyap’ın baÅŸarısız olmadığını gösterir. Gerçek destan metni bulunduÄŸu takdirde bu destanla ilgili daha saÄŸlıklı deÄŸerlendirmeler yapılabilir.